
درباره کاهش انگیزه، درماندگی آموختهشده و نقش مدیریت در از بین رفتن ابتکار عمل کارکنان
در تجربه کار با مجموعههای مختلف، همیشه افراد کمکار یا بیمسئولیت نبودهاند که توجهم را جلب کردهاند. گاهی رفتار افرادی برایم سؤالبرانگیزتر بوده که توانایی انجام کار را داشتهاند، مشکلات را میشناختهاند و حتی میتوانستهاند برای آنها راهحل پیشنهاد کنند، اما ترجیح میدادهاند وارد موضوع نشوند.
وقتی مسئلهای مطرح میشد، توضیح میدادند که چرا حل آن دشوار است. وقتی از آنها درباره راهحل میپرسیدیم، گاهی پیشنهادهای قابل قبولی داشتند. اما برای پیگیری یا اجرای همان پیشنهادها تمایل چندانی نشان نمیدادند.
در نگاه اول ممکن است تصور کنیم این افراد انگیزه ندارند یا نمیخواهند مسئولیت بیشتری بپذیرند.
اما همیشه موضوع به همین سادگی نیست.
گاهی فردی که امروز برای انجام یک کار منتظر دستور میماند، قبلاً برای حل همان نوع مسائل پیشقدم میشده است. ممکن است بارها پیشنهاد داده، پیگیری کرده یا برای اصلاح یک روش تلاش کرده باشد، اما در نهایت نتیجهای ندیده باشد.
شاید تصمیمها اجرا نشدهاند. شاید مدیر مربوطه از پیشنهاد استقبال کرده، اما موضوع را پیگیری نکرده است. شاید فرد برای انجام کار اختیار کافی نداشته یا پس از یک تصمیم مستقل، با برخورد نامناسب روبهرو شده است.
البته بدون شناخت سابقه افراد نمیتوان چنین نتیجهای گرفت. همه کارکنان منفعل، الزاماً کارکنان فعال گذشته نیستند.
بااینحال، این احتمال ارزش بررسی دارد؛ چون اگر درست باشد، مسئله فقط عملکرد یک کارمند نیست.
ممکن است سازمان در طول زمان، رفتار فردی را تغییر داده باشد که زمانی برای انجام بهتر کارها تلاش میکرده است.
تفاوت میان کسی که نمیخواهد و کسی که دیگر تلاش نمیکند
به نظرم یکی از اشتباهات در مدیریت کارکنان این است که همه موارد عملکرد ضعیف را با یک توضیح تحلیل کنیم.
وقتی کاری انجام نمیشود، معمولاً اولین سؤال این است که چرا فرد مسئول آن را انجام نداده است.
اما برای رسیدن به پاسخ دقیقتر، باید چند وضعیت را از یکدیگر جدا کنیم.
ممکن است فرد دانش یا مهارت لازم را نداشته باشد.
ممکن است مهارت داشته باشد، اما ابزار، منابع یا اختیار کافی در اختیارش نباشد.
ممکن است مسئولیت کار برای او روشن نباشد یا نداند نتیجه مورد انتظار چیست.
گاهی فرد تمام امکانات لازم را دارد، اما به دلایل مختلف تمایلی به انجام مسئولیت خود نشان نمیدهد.
و در وضعیت دیگری، ممکن است فرد توانایی انجام کار را داشته باشد، اما به تجربه به این نتیجه رسیده باشد که تلاش او تأثیر چندانی بر نتیجه نخواهد داشت.
این وضعیت آخر، از نظر مدیریتی اهمیت زیادی دارد.
زیرا برخورد با فردی که عمداً مسئولیت مشخص خود را انجام نمیدهد، با برخورد با فردی که احساس میکند هیچ کنترلی بر نتیجه تلاشش ندارد، نباید یکسان باشد.
اگر مدیری این تفاوت را تشخیص ندهد، ممکن است با فشار بیشتر، تذکرهای مکرر یا برخورد انضباطی، مسئلهای را تشدید کند که بخشی از آن حاصل شرایط سازمان است.
از طرف دیگر، نباید هر عملکرد ضعیفی را با شرایط محیطی توجیه کرد. مسئولیتپذیری فردی همچنان اهمیت دارد.
مسئله، تشخیص درست علت پیش از انتخاب راهحل است.
درماندگی آموختهشده چیست و چه ارتباطی با محیط کار دارد؟
در روانشناسی، مفهومی به نام «درماندگی آموختهشده» یا Learned Helplessness وجود دارد.
این مفهوم در پژوهشهای مارتین سلیگمن و همکارانش مطرح شد و بهطور کلی به وضعیتی اشاره دارد که تجربه نداشتن کنترل بر رویدادها میتواند بر انتظار فرد از تأثیر اقدامات آینده و میزان تلاش او اثر بگذارد.
در پژوهشهای بعدی، توضیح این پدیده توسعه پیدا کرد و نقش برداشت افراد از علت رویدادها نیز مورد توجه قرار گرفت. پژوهش بازنگری درماندگی آموختهشده (Abramson، Seligman و Teasdale، ۱۹۷۸).
برای فهم ارتباط این مفهوم با محیط کار، میتوان یک موقعیت فرضی را در نظر گرفت.
کارشناسی را تصور کنیم که متوجه یک مشکل تکرارشونده در فرآیند کاری شده است.
در ابتدا، موضوع را گزارش میکند.
وقتی اقدامی صورت نمیگیرد، دوباره پیگیری میکند.
مدتی بعد، پیشنهاد مشخصی برای اصلاح فرآیند ارائه میدهد.
مدیر از پیشنهاد استقبال میکند، اما تصمیمی برای اجرا گرفته نمیشود.
این اتفاق چند بار تکرار میشود.
بعد از مدتی، ممکن است کارشناس به این نتیجه برسد که مطرح کردن مسئله و پیگیری آن تأثیری بر نتیجه ندارد.
در چنین شرایطی، احتمال دارد در مواجهه با مشکلات بعدی نیز کمتر پیشقدم شود؛ حتی اگر این بار امکان تغییر شرایط وجود داشته باشد.
این مثال به معنای تشخیص قطعی درماندگی آموختهشده در فرد نیست. کاهش تلاش میتواند دلایل دیگری هم داشته باشد.
اما نشان میدهد چرا تجربههای قبلی کارکنان، برای فهم رفتار فعلی آنها اهمیت دارد.
گاهی مسئله این نیست که فرد راهحل را نمیداند؛ مسئله این است که دیگر انتظار ندارد تلاش او به نتیجه برسد.
وقتی پیگیری زیاد، دردسر بیشتری ایجاد میکند
در بعضی محیطهای کاری، فردی که بیشتر پیگیری میکند، الزاماً شرایط بهتری ندارد.
گاهی برعکس، هرچه فرد مسئولیت بیشتری بپذیرد، مسائل بیشتری هم به او ارجاع داده میشود.
کارهای عقبافتاده به کسی سپرده میشوند که احتمال انجام دادنشان بیشتر است.
مشکلاتی که دیگران از ورود به آنها خودداری میکنند، به فرد پیگیر واگذار میشوند.
در ظاهر، این وضعیت ممکن است نشانه اعتماد مدیر به توانایی آن فرد باشد.
اما اگر مسئولیتهای اضافی با اختیار، منابع، حمایت یا قدردانی متناسب همراه نباشند، ممکن است در بلندمدت نتیجه متفاوتی ایجاد کنند.
فرد بهتدریج متوجه میشود که پیگیری بیشتر، الزاماً به نتیجه بهتر یا شرایط منصفانهتر منجر نمیشود؛ بلکه ممکن است فقط حجم کار و مسئولیت او را افزایش دهد.
در مقابل، افرادی که کمتر وارد مسائل میشوند، شاید با فشار و انتظار کمتری روبهرو باشند.
اگر چنین الگویی در یک مجموعه تثبیت شود، ممکن است کارکنان مسئولیتپذیر نیز بهمرور درباره میزان مشارکت خود تجدیدنظر کنند.
این موضوع به معنای آن نیست که افراد پرتلاش نباید مسئولیت بیشتری بپذیرند.
مسئله، تناسب میان مسئولیت، اختیار، ظرفیت کاری و نحوه ارزیابی عملکرد است.
مدیری که همیشه کارهای دشوار را به افراد قابل اعتماد میسپارد، باید مراقب باشد که ناخواسته مسئولیتپذیری را برای آنها به یک هزینه دائمی تبدیل نکند.
ترس از اشتباه؛ وقتی تصمیم نگرفتن امنتر است
همه موارد انفعال کارکنان از بینتیجه ماندن پیشنهادها ناشی نمیشوند.
گاهی فرد میداند چه کاری باید انجام دهد، اما از پیامد تصمیمگیری میترسد.
فرض کنیم کارشناسی برای حل یک مسئله چند راهحل در اختیار دارد.
او میتواند براساس تجربه و اطلاعات موجود تصمیم بگیرد، اما مطمئن نیست در صورت بروز اشتباه، مدیر چگونه واکنش نشان خواهد داد.
اگر در تجربههای قبلی دیده باشد که تصمیمهای مستقل، حتی در صورت منطقی بودن، با سرزنش شدید روبهرو میشوند، ممکن است ترجیح دهد مسئولیت تصمیم را نپذیرد.
در نتیجه، موضوع را به مدیر ارجاع میدهد.
مدیر ممکن است از این رفتار ناراضی باشد و بپرسد چرا کارکنان برای هر مسئله کوچکی منتظر دستور هستند.
اما شاید بخشی از پاسخ در شیوه برخورد خود او با تصمیمهای گذشته کارکنان باشد.
البته در محیطهای صنعتی و فعالیتهای حساس، تصمیمگیری مستقل باید در محدوده اختیار، دستورالعملهای فنی و الزامات ایمنی انجام شود. انتظار ابتکار عمل به معنای عبور از رویههای ایمن یا تصمیمگیری خارج از صلاحیت نیست.
بااینحال، در محدوده اختیارات تعریفشده، کارکنان باید بتوانند بدون ترس از برخورد غیرمنصفانه تصمیم بگیرند و مشکلات را گزارش کنند.
در ادبیات مدیریت، مفهوم «امنیت روانشناختی» یا Psychological Safety به باور مشترک اعضای تیم درباره امکان بیان نظر، پرسیدن سؤال و مطرح کردن اشتباه یا نگرانی بدون ترس از تحقیر و پیامدهای بینفردی نامناسب اشاره دارد.
امنیت روانشناختی به معنای نبود پاسخگویی یا پذیرش هر نوع عملکرد ضعیف نیست. پژوهش ایمی ادموندسون درباره امنیت روانشناختی تیمها.
اتفاقاً میتوان همزمان محیطی داشت که در آن افراد برای بیان مسائل احساس امنیت کنند و در برابر مسئولیتهای خود نیز پاسخگو باشند.
وقتی مدیر همه تصمیمها را خودش میگیرد
گاهی کارکنان به این دلیل ابتکار عمل ندارند که اساساً فرصت تصمیمگیری پیدا نکردهاند.
در بعضی مجموعهها، مدیران تمایل دارند تقریباً در تمام جزئیات کار دخالت کنند.
برای تصمیمهای کوچک باید تأیید بگیرند. روش انجام کار باید دقیقاً مطابق نظر مدیر باشد و پیشنهادهای متفاوت، حتی اگر منطقی باشند، بهسختی پذیرفته میشوند.
ممکن است مدیر تصور کند با این روش، کیفیت کار را کنترل میکند.
اما در بلندمدت، چنین رفتاری میتواند وابستگی کارکنان به مدیر را افزایش دهد.
وقتی فرد بارها تجربه کند که تصمیم او بدون بررسی کافی تغییر میکند یا اختیار واقعی برای انتخاب روش انجام کار ندارد، ممکن است بهتدریج ترجیح دهد از ابتدا منتظر نظر مدیر بماند.
این وضعیت با ضعف مهارت کارکنان تفاوت دارد.
ممکن است افراد توانایی تصمیمگیری داشته باشند، اما ساختار مدیریتی فرصت استفاده از آن را فراهم نکند.
به همین دلیل، یکی از پرسشهای مهم درباره کارکنان منفعل این است:
آیا واقعاً نمیتوانند تصمیم بگیرند، یا سازمان به آنها یاد داده که بهتر است تصمیم نگیرند؟
در مقاله قبلی این مجموعه، درباره تفاوت تفویض اختیار و رها کردن کار صحبت کردیم.
در اینجا روی دیگر همان مسئله مطرح میشود: مدیری که هیچ تصمیمی را واگذار نمیکند نیز ممکن است بهاندازه مدیر منفعل، مانع رشد مسئولیتپذیری کارکنان شود.
سکوت سازمانی؛ وقتی افراد مشکلات را میبینند، اما مطرح نمیکنند
یکی از رفتارهایی که در بعضی سازمانها دیده میشود، سکوت کارکنان در برابر مشکلات شناختهشده است.
ممکن است افراد از اشکالات فرآیندها اطلاع داشته باشند، اما درباره آنها صحبت نکنند.
ممکن است بدانند تصمیمی پیامد نامناسبی خواهد داشت، اما ترجیح دهند نظر خود را مطرح نکنند.
یا ممکن است راهحلهایی در ذهن داشته باشند، اما برای ارائه آنها اقدامی نکنند.
در مطالعات مدیریت، این موضوع با مفهوم «سکوت سازمانی» یا Organizational Silence ارتباط دارد.
سکوت سازمانی میتواند دلایل متفاوتی داشته باشد.
گاهی کارکنان نگران واکنش مدیران هستند.
گاهی تصور میکنند بیان مسئله تأثیری ندارد.
گاهی هم نمیخواهند با همکاران خود وارد تعارض شوند یا مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرند.
این دلایل را نباید یکسان دانست.
فردی که از پیامد بیان نظر میترسد، با فردی که صرفاً علاقهای به مشارکت ندارد، در وضعیت مشابهی قرار ندارد.
اما نتیجه ممکن است در هر دو حالت برای سازمان نامطلوب باشد.
اطلاعات مهم به مدیران منتقل نمیشود.
نشانههای اولیه مشکلات نادیده میمانند.
و تصمیمها بدون استفاده از تجربه افرادی گرفته میشوند که با جزئیات کار آشنایی دارند.
در محیطهای صنعتی، این موضوع اهمیت ویژهای دارد.
گاهی یک اپراتور، کارشناس تعمیرات یا نیروی اجرایی، زودتر از مدیران متوجه تغییرات غیرعادی در فرآیند میشود.
اگر شرایطی وجود داشته باشد که این اطلاعات بهموقع منتقل نشوند، سازمان ممکن است فرصت پیشگیری از مشکلات بزرگتر را از دست بدهد.
بنابراین، نبود گزارش یا اعتراض همیشه نشانه عملکرد خوب مجموعه نیست.
گاهی فقط نشان میدهد افراد دیگر ضرورتی برای صحبت کردن نمیبینند.
چرا بعضی کارکنان فقط به انجام حداقل وظایف بسنده میکنند؟
در سالهای اخیر، اصطلاح «استعفای خاموش» یا Quiet Quitting برای توصیف وضعیتی به کار رفته که افراد مشارکت خود را به حدود وظایف رسمی شغل محدود میکنند.
اما به نظرم باید در استفاده از این اصطلاح دقت کرد.
انجام دادن وظایف قراردادی، بهخودیخود کمکاری نیست.
کارمندی که مسئولیتهای مشخص خود را با کیفیت مناسب انجام میدهد و نمیخواهد دائماً اضافهکاری کند یا وظایف خارج از توافق را بپذیرد، الزاماً فردی منفعل یا بیمسئولیت نیست.
مسئله زمانی متفاوت میشود که فرد حتی در محدوده مسئولیتهای پذیرفتهشده خود نیز از تصمیمگیری، پیگیری و پاسخگویی فاصله بگیرد.
از طرف دیگر، نباید انتظار داشت همه کارکنان همیشه فراتر از وظایفشان کار کنند تا ضعف برنامهریزی و ساختار سازمان جبران شود.
اگر انجام کارهای معمولی فقط با تلاش اضافه چند نفر امکانپذیر باشد، ممکن است مشکل اصلی در طراحی کار و توزیع مسئولیتها باشد.
بنابراین، پیش از قضاوت درباره میزان مشارکت افراد، باید روشن کنیم عملکرد مورد انتظار دقیقاً چیست.
آیا فرد وظایف اصلی خود را انجام نمیدهد؟
آیا کیفیت کار او کاهش یافته است؟
آیا از پذیرش مسئولیتهای مشخص خودداری میکند؟
یا صرفاً حاضر نیست مسئولیتهایی خارج از نقش و ظرفیت کاری خود بپذیرد؟
پاسخ این پرسشها میتواند ارزیابی ما را کاملاً تغییر دهد.
کارکنان مسئولیتپذیر چگونه فرسوده میشوند؟
در بعضی سازمانها، بخش قابل توجهی از کارها بر دوش تعداد محدودی از افراد قرار میگیرد.
این افراد معمولاً پیگیرترند، مشکلات را زودتر تشخیص میدهند و برای رسیدن به نتیجه تلاش بیشتری میکنند.
مدیران نیز به دلیل اعتمادی که به آنها دارند، مسئولیتهای بیشتری واگذار میکنند.
تا اینجا ممکن است همه چیز طبیعی به نظر برسد.
اما اگر این روند ادامه پیدا کند، بدون آنکه حجم کار، اختیارات و امکانات بازنگری شوند، احتمال دارد همین افراد بهتدریج دچار خستگی و نارضایتی شوند.
گاهی سازمان آنقدر به حضور و تلاش این افراد وابسته میشود که عملکرد مناسب آنها را امری بدیهی فرض میکند.
در مقابل، کوچکترین کاهش عملکردشان بهسرعت دیده میشود.
این وضعیت میتواند احساس بیعدالتی ایجاد کند.
فردی که مدتها مسئولیتهای بیشتری پذیرفته، ممکن است از خود بپرسد چرا تلاش او فقط به افزایش انتظارات منجر شده است.
در چنین شرایطی، کاهش مشارکت همیشه به معنای از بین رفتن تعهد حرفهای نیست.
گاهی نشانهای است که میگوید رابطه میان تلاش، مسئولیت و حمایت سازمانی نیاز به بازنگری دارد.
به نظرم یکی از وظایف مهم مدیران این است که فقط به عملکرد افراد ضعیف توجه نکنند.
افراد توانمند و مسئولیتپذیر نیز به بازخورد، فرصت رشد، حمایت و توزیع منصفانه کار نیاز دارند.
چگونه بفهمیم علت انفعال کارکنان چیست؟
وقتی مدیری با کارکنانی روبهرو میشود که ابتکار عمل کمی دارند، بهتر است قبل از هر تصمیم، چند موضوع را بررسی کند.
اول اینکه انتظارات شغلی چقدر روشناند.
اگر فرد نداند چه نتیجهای از او انتظار میرود، نمیتوان صرفاً با درخواست مسئولیتپذیری بیشتر مشکل را حل کرد.
دوم اینکه اختیار و منابع لازم برای انجام کار وجود دارد یا نه.
فردی که برای هر تصمیم باید منتظر تأیید دیگران باشد، ممکن است نتواند عملکرد مستقلی نشان دهد.
سوم اینکه در گذشته با پیشنهادها و تصمیمهای کارکنان چگونه برخورد شده است.
اگر افراد بارها تجربه کردهاند که نظرشان نادیده گرفته میشود، باید این سابقه را در تحلیل رفتار فعلی آنها در نظر گرفت.
چهارم اینکه آیا عملکرد خوب و ضعیف بازخورد متفاوتی دریافت میکند.
اگر افراد مسئولیتپذیر فقط کار بیشتری دریافت کنند و عملکرد ضعیف نیز بدون بررسی باقی بماند، ممکن است نظام ارزیابی سازمان پیام نامناسبی منتقل کند.
پنجم اینکه آیا کارکنان امکان گزارش مشکلات را دارند.
گاهی مدیر تصور میکند همه چیز تحت کنترل است، درحالیکه کارکنان مشکلات را مطرح نمیکنند.
و در نهایت باید بررسی کرد آیا کاهش عملکرد به یک فرد محدود است یا در بخش بزرگی از مجموعه دیده میشود.
وقتی افراد مختلف در یک محیط، رفتارهای مشابهی نشان میدهند، لازم است علاوه بر ویژگیهای فردی، شرایط مدیریتی و ساختاری نیز بررسی شوند.
آیا میتوان ابتکار عمل ازدسترفته را بازگرداند؟
به نظرم پاسخ در بسیاری از موارد مثبت است، اما نه صرفاً با سخنرانی انگیزشی یا درخواست از کارکنان برای تغییر نگرش.
اگر فردی بارها تجربه کرده باشد که تلاش او تأثیری بر نتیجه ندارد، احتمالاً برای تغییر این برداشت به تجربههای جدید نیاز دارد.
مدیر باید شرایطی ایجاد کند که کارکنان بتوانند تأثیر اقدام خود را در عمل مشاهده کنند.
برای مثال، اگر از فردی خواسته میشود مشکلی را بررسی کند، باید روشن باشد پیشنهاد او چگونه ارزیابی میشود، چه کسی درباره آن تصمیم میگیرد و نتیجه چه زمانی اعلام خواهد شد.
اگر پیشنهادی قابل اجرا نیست، بهتر است علت آن توضیح داده شود.
اگر مانعی وجود دارد، مدیر باید برای رفع آن در محدوده مسئولیت خود اقدام کند.
اگر فردی اختیار مشخصی دریافت میکند، باید بتواند در همان محدوده تصمیم بگیرد و در صورت بروز اشتباه قابل اصلاح، از حمایت منطقی برخوردار باشد.
همچنین بهتر است تغییر از مسائل محدود و قابل مدیریت آغاز شود.
انتظار اینکه کارکنانی که مدتها در محیطی منفعل فعالیت کردهاند، ناگهان مسئولیتهای گستردهای بپذیرند، ممکن است واقعبینانه نباشد.
اما تجربه چند تصمیم موفق، پیگیری مؤثر و بازخورد منصفانه میتواند بهتدریج اعتماد افراد به امکان اثرگذاری را تقویت کند.
البته همه مشکلات با اصلاح محیط حل نمیشوند.
گاهی لازم است آموزش انجام شود، مسئولیتها تغییر کنند یا درباره تناسب فرد با شغل تصمیم گرفته شود.
در مواردی نیز عملکرد ضعیف با وجود فراهم بودن شرایط مناسب ادامه پیدا میکند و نیازمند پاسخگویی مشخص است.
مهم این است که سازمان پیش از انتخاب اقدام اصلاحی، علت مسئله را تا حد امکان درست تشخیص دهد.
نقش مدیر در بازگرداندن مسئولیتپذیری
مدیری که میخواهد کارکنانش فعالتر باشند، باید ابتدا رفتار خودش را بررسی کند.
آیا به پیشنهادهای کارکنان گوش میدهد؟
آیا تصمیمهای گرفتهشده را پیگیری میکند؟
آیا در محدوده مشخص به افراد اختیار میدهد؟
آیا هنگام بروز اشتباه، میان خطای قابل اصلاح و بیمسئولیتی تفاوت قائل میشود؟
آیا برای افراد توانمند فرصت رشد ایجاد میکند؟
آیا از کارکنان انتظار دارد مشکلات را گزارش کنند، اما در عمل از شنیدن خبرهای ناخوشایند استقبال نمیکند؟
این پرسشها مهماند؛ زیرا نمیتوان از کارکنان انتظار ابتکار عمل داشت، اما محیطی ایجاد کرد که در آن تصمیم نگرفتن، سکوت کردن و منتظر دستور ماندن کمهزینهتر باشد.
از طرف دیگر، مدیر نباید تمام مسئولیت عملکرد کارکنان را بر عهده بگیرد.
هر فرد نیز در محدوده وظایف و اختیارات خود مسئول است.
مدیریت مؤثر زمانی شکل میگیرد که اختیار، حمایت و پاسخگویی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
اگر فقط اختیار بدهیم و نتیجه را بررسی نکنیم، ممکن است کارها رها شوند.
اگر فقط پاسخگویی بخواهیم و اختیار ندهیم، افراد برای تصمیمگیری وابسته میمانند.
و اگر فقط حمایت کنیم، اما انتظار مشخصی نداشته باشیم، نمیتوانیم عملکرد را بهدرستی ارزیابی کنیم.
جمعبندی؛ قبل از قضاوت درباره کارکنان، مسیر رسیدن به این رفتار را بررسی کنیم
در تجربههای کاری من، یکی از موضوعاتی که ارزش توجه بیشتری دارد، تغییر رفتار افراد در طول زمان است.
ممکن است کارمندی امروز برای انجام وظایف خود به پیگیری مداوم نیاز داشته باشد.
ممکن است فرد دیگری از مطرح کردن مشکلات خودداری کند.
و ممکن است کسی که توانایی خوبی دارد، ترجیح دهد فقط در محدوده مشخصی فعالیت کند.
این رفتارها همیشه علت یکسانی ندارند.
گاهی با ضعف مهارت روبهرو هستیم. گاهی مسئله به انگیزه یا مسئولیتپذیری فرد مربوط است. گاهی ساختار سازمان اختیار کافی نمیدهد و گاهی تجربههای قبلی باعث شدهاند فرد دیگر انتظار نتیجه گرفتن از تلاش خود نداشته باشد.
به نظرم پیش از آنکه درباره یک کارمند بگوییم «انگیزه ندارد» یا «مسئولیتپذیر نیست»، باید بررسی کنیم چه عواملی در شکلگیری رفتار فعلی او نقش داشتهاند.
این نگاه به معنای نادیده گرفتن مسئولیت فردی نیست.
بلکه کمک میکند بهجای برخورد یکسان با مسائل متفاوت، راهحل متناسب انتخاب کنیم.
سازمانی که میخواهد کارکنان فعال و مسئولیتپذیری داشته باشد، باید شرایطی ایجاد کند که تلاش کردن، تصمیم گرفتن، گزارش مشکل و پیگیری نتیجه، رفتارهایی منطقی و ارزشمند باشند.
اگر کارکنان بارها تجربه کنند که تلاش آنها تأثیری ندارد، نباید انتظار داشته باشیم صرفاً با درخواست انگیزه بیشتر، رفتارشان تغییر کند.
و شاید یکی از سؤالهای مهمی که مدیران باید از خود بپرسند این باشد:
آیا کارکنان من واقعاً نمیخواهند برای حل مسائل اقدام کنند، یا در طول زمان یاد گرفتهاند که اقدام کردن نتیجهای ندارد؟
این مقاله بخشی از مجموعه «مدیریت واکنشی و عملکرد سازمانی» است
برای آشنایی با راهکارهای اصلاح این وضعیت و بازگرداندن ابتکار عمل به فرآیندهای روزمره، مقاله از مدیریت بحران تا مدیریت پیشگیرانه؛ چگونه چرخه انفعال سازمانی را بشکنیم؟ را بخوانید.
در مقاله مادر، «چرا در بعضی سازمانها تا بحران پیش نیاید، کاری انجام نمیشود؟»، به شکلگیری مدیریت واکنشی و فرهنگ بحرانمحور پرداختیم.
در مقاله «وقتی مدیر مدیریت نمیکند، چه بر سر کارکنان و سازمان میآید؟»، نقش ضعف مدیریت و رهبری منفعل را بررسی کردیم.
در مقاله «چگونه انجام ندادن کار به یک رفتار عادی در سازمان تبدیل میشود؟»، توضیح دادیم که چگونه رفتارهای نامطلوب میتوانند بهتدریج به هنجارهای نانوشته تبدیل شوند.
مقاله پایانی این مجموعه به این پرسش اختصاص دارد که چگونه میتوان چرخه انفعال، پیگیری دیرهنگام و مدیریت بحرانمحور را اصلاح کرد و به سمت مدیریت پیشگیرانه حرکت کرد.