
وقتی مدیر مدیریت نمیکند، چه بر سر کارکنان و سازمان میآید؟
چرا بعضی مدیران با وجود تخصص و تجربه، نمیتوانند کارها را پیش ببرند؟
در مجموعههای مختلفی که با آنها کار کردهام، با مدیرانی روبهرو شدهام که از نظر دانش فنی و تجربه کاری، افراد توانمندی بودهاند. بعضی از آنها جزئیات کار را بهخوبی میشناختند، برای مشکلات راهحل داشتند و حتی از بسیاری از کارکنان خود بیشتر کار میکردند.
اما وقتی عملکرد واحدشان را بررسی میکردیم، نتیجه با توانایی فردی آنها تناسب نداشت.
کارها بهموقع انجام نمیشد، مسائل ساده به مدیران بالاتر ارجاع داده میشد، کارکنان برای انجام وظایف معمولی منتظر دستور میماندند و بسیاری از تصمیمها تا زمان ایجاد فشار یا بحران به تعویق میافتاد.
این وضعیت برای من همیشه یک سؤال ایجاد کرده است:
چطور ممکن است فردی در کار خودش متخصص باشد، اما نتواند همان کار را از طریق یک تیم به نتیجه برساند؟
به نظرم بخشی از پاسخ در تفاوت میان تخصص و مدیریت نهفته است.
ما گاهی تصور میکنیم کسی که در یک شغل عملکرد خوبی دارد، اگر مدیر همان مجموعه شود، طبیعتاً عملکرد خوبی هم در مدیریت خواهد داشت.
اما مدیریت، ادامه ساده همان شغل تخصصی نیست.
وقتی فردی مسئولیت یک واحد را بر عهده میگیرد، دیگر فقط کیفیت کار خودش اهمیت ندارد. باید بتواند کار دیگران را سازماندهی کند، مسئولیتها را مشخص کند، تصمیم بگیرد، موانع را برطرف کند و از انجام کارها اطمینان پیدا کند.
ممکن است کسی تمام این وظایف را در شرح شغل مدیریتی خود داشته باشد، اما در عمل همچنان مانند یک کارشناس ارشد رفتار کند.
متخصص خوب، الزاماً مدیر خوبی نیست
یکی از اشتباهاتی که در انتصاب مدیران دیدهام، انتخاب افراد صرفاً براساس سابقه و تخصص فنی است.
مثلاً فردی سالها در واحد تولید، تعمیرات، فروش یا برنامهریزی کار کرده و به دلیل تسلط بر موضوعات تخصصی، به مدیریت همان واحد منصوب شده است.
این انتخاب ممکن است کاملاً مناسب باشد؛ بهشرط آنکه فرد تواناییها یا آمادگی لازم برای مدیریت را نیز داشته باشد.
مشکل زمانی شروع میشود که تصور کنیم سابقه طولانی یا دانش تخصصی بهتنهایی برای مدیریت کافی است.
کارشناس خوب معمولاً براساس کیفیت کاری که خودش انجام میدهد ارزیابی میشود.
اما مدیر باید بتواند شرایطی فراهم کند که مجموعهای از افراد، با تواناییها و مسئولیتهای متفاوت، به نتیجه مشخصی برسند.
این دو نقش به مهارتهای متفاوتی نیاز دارند.
مدیری را در نظر بگیریم که هر زمان مشکلی در واحد ایجاد میشود، شخصاً وارد جزئیات فنی میشود و مسئله را حل میکند.
ممکن است این رفتار در کوتاهمدت مفید باشد؛ بهخصوص وقتی موضوع حساس است یا کارکنان تجربه کافی ندارند.
اما اگر این روش به شیوه دائمی مدیریت تبدیل شود، چه اتفاقی میافتد؟
کارکنان بهتدریج یاد میگیرند که برای حل مسائل منتظر مدیر بمانند. مدیر هم روزبهروز بیشتر درگیر کارهای اجرایی میشود و فرصت کمتری برای برنامهریزی، آموزش، پیگیری و اصلاح فرآیندها پیدا میکند.
در نهایت ممکن است واحدی داشته باشیم که مدیر آن بسیار پرکار است، اما بدون حضور او بخش زیادی از کارها پیش نمیرود.
این وضعیت را نباید با مدیریت موفق اشتباه گرفت.
پرکار بودن مدیر، لزوماً به معنای خوب مدیریت کردن نیست.
وقتی مدیر کارها را رها میکند
در نقطه مقابل، مدیرانی هم هستند که بهاندازه کافی وارد مسائل واحد خود نمیشوند.
کارها تعریف میشوند، اما مسئولیتها روشن نیستند. تصمیمهایی گرفته میشود، اما کسی اجرای آنها را پیگیری نمیکند. کارکنان با موانعی روبهرو میشوند، اما مدیر برای رفع آنها اقدام مؤثری انجام نمیدهد.
تا زمانی که مسئله جدی نشده، معمولاً واکنش مشخصی وجود ندارد.
وقتی کار به مرحله تأخیر شدید، نارضایتی مشتری یا اختلال در عملیات میرسد، مدیر ناگهان وارد موضوع میشود.
جلسه تشکیل میدهد، دستور میدهد، از افراد توضیح میخواهد و تلاش میکند مسئله را در کوتاهترین زمان حل کند.
اما پس از عبور از بحران، همان شیوه قبلی ادامه پیدا میکند.
در ادبیات مدیریت، مفهوم «رهبری منفعل» یا Laissez-faire Leadership به بخشی از این رفتار نزدیک است. پژوهش فراتحلیلی منتشرشده در Journal of Applied Psychology نیز ارتباط منفی این سبک رهبری با شاخصهای اثربخشی را بررسی کرده است.
در این سبک، مدیر از انجام برخی مسئولیتهای ضروری رهبری، مانند تصمیمگیری بهموقع، ارائه بازخورد، روشن کردن انتظارات و مداخله در زمان لازم، فاصله میگیرد. پژوهش منتشرشده در مجله Journal of Applied Psychology درباره رهبری منفعل نیز همین الگوی اجتناب از روشنکردن انتظارات و اقدام بهموقع را توضیح میدهد.
البته باید میان رهبری منفعل و دادن اختیار به کارکنان تفاوت بگذاریم.
مدیری که به افراد باتجربه خود اختیار میدهد، الزاماً مدیر منفعلی نیست.
ممکن است اتفاقاً یکی از ویژگیهای مدیریت خوب همین باشد که کارکنان بتوانند بدون مراجعه مداوم به مدیر تصمیم بگیرند.
تفاوت در این است که در تفویض اختیار درست، هدف، مسئولیت، محدوده تصمیمگیری و شیوه ارزیابی نتیجه مشخص است. این مسئله را از زاویه شناخت توانایی افراد در یادداشت مدیریت آدمها بیشتر از تقسیم کار، شناخت الگوی عملکرد آنهاست هم بررسی کردهام.
اما در رها کردن کار، معمولاً هیچکدام از این موارد بهدرستی تعریف نشدهاند.
تفویض اختیار یعنی فرد بداند چه نتیجهای باید ایجاد کند و برای رسیدن به آن چه اختیاری دارد؛ نه اینکه مدیر دیگر کاری به موضوع نداشته باشد.
مدیری که فقط در زمان بحران دیده میشود
در بعضی مجموعهها، مدیران زمانی بیشترین فعالیت را نشان میدهند که کار از وضعیت عادی خارج شده باشد.
تا قبل از آن، ممکن است مشکلات کوچک، تأخیرها و هشدارهای کارکنان چندان جدی گرفته نشوند.
اما وقتی مسئله به مرحله توقف، زیان یا فشار مدیران ارشد میرسد، پیگیریها شروع میشود.
این رفتار در کوتاهمدت ممکن است نتیجه بدهد، اما یک پیام ناخواسته برای کارکنان دارد:
تا زمانی که موضوع بحرانی نشده، پیگیری جدی لازم نیست.
در چنین محیطی، افراد بهتدریج یاد میگیرند که اولویت واقعی کارها نه براساس اهمیت و زمانبندی، بلکه براساس میزان فشاری تعیین میشود که از طرف مدیر وارد میشود. این رفتار یکی از نشانههای همان مدیریت واکنشی و وابستگی سازمان به بحران است که در مقاله مادر این مجموعه به آن پرداختهام.
حتی ممکن است کارکنان برای جلب توجه مدیر، ناچار شوند موضوعات را بحرانیتر از وضعیت واقعی نشان دهند.
این وضعیت بهمرور کیفیت تصمیمگیری را کاهش میدهد.
زیرا مدیر بهجای آنکه براساس اطلاعات منظم و برنامه مشخص تصمیم بگیرد، بیشتر به اتفاقاتی واکنش نشان میدهد که در همان لحظه بیشترین سروصدا را ایجاد کردهاند.
البته در هر سازمانی شرایط اضطراری وجود دارد و مدیر باید توان ورود سریع به بحران را داشته باشد.
مسئله زمانی ایجاد میشود که این رفتار به شیوه اصلی اداره واحد تبدیل شود.
مدیری که تنها هنگام بحران وارد عمل میشود، ممکن است در حل مشکلات فوری توانمند باشد، اما هنوز نتوانسته سازوکاری ایجاد کند که بخشی از آن مشکلات اساساً به بحران تبدیل نشوند.
وقتی کارکنان یاد میگیرند منتظر دستور بمانند
رفتار مدیر فقط بر نتیجه همان روز یا همان هفته اثر نمیگذارد.
کارکنان از واکنشهای تکرارشونده مدیر یاد میگیرند چه رفتاری در مجموعه پذیرفته میشود.
اگر مدیری برای تصمیمهای کوچک هم اجازه اقدام ندهد، بعد از مدتی کارکنان برای سادهترین موضوعات منتظر تأیید او میمانند.
اگر مدیر مسئولیتها را مشخص نکند، افراد ممکن است از پذیرش کارهایی که متولی روشنی ندارند فاصله بگیرند.
اگر پیگیری فقط هنگام بحران انجام شود، کارکنان هم ممکن است اهمیت کارها را با میزان فشار مدیر بسنجند.
و اگر مدیر هر بار خودش وارد عمل شود و کار را انجام دهد، بعضی افراد بهتدریج مسئولیت حل مسئله را به او واگذار میکنند.
این رفتارها الزاماً از روز اول وجود نداشتهاند.
گاهی در طول زمان و در واکنش به شیوه مدیریت شکل میگیرند.
به همین دلیل، وقتی با واحدی روبهرو میشوم که کارکنان آن برای انجام بسیاری از کارها منتظر دستور هستند، فقط به رفتار کارکنان نگاه نمیکنم.
برایم مهم است بدانم مدیر آن واحد در گذشته با تصمیمهای مستقل افراد چگونه برخورد کرده است.
آیا به آنها اختیار داده است؟
آیا اشتباهات قابل اصلاح را به فرصتی برای یادگیری تبدیل کرده یا باعث شده افراد از تصمیمگیری بترسند؟
آیا وقتی کسی مسئولیتی پذیرفته، از او حمایت کرده است؟
آیا مدیر بهطور مداوم در جزئیات کار دخالت میکند؟
پاسخ این پرسشها میتواند بخشی از رفتار فعلی کارکنان را توضیح دهد.
مدیر سختگیر همیشه مدیر مؤثری نیست
در مقابل مدیران منفعل، مدیرانی را هم دیدهام که تصور میکنند مدیریت خوب یعنی کنترل دائمی همه فعالیتها.
برای هر کار کوچک گزارش میخواهند، در تمام تصمیمها دخالت میکنند و اجازه نمیدهند کارکنان بدون تأیید آنها اقدامی انجام دهند.
ممکن است چنین مدیری در ظاهر بسیار فعال و پیگیر باشد.
اما نتیجه همیشه مطلوب نیست.
وقتی همه تصمیمها به یک نفر وابسته میشود، سرعت کار کاهش پیدا میکند و مدیر به گلوگاه سازمان تبدیل میشود. در نوشته وقتی کارها به آدمها وابسته میشوند، نه به سیستمها نیز به پیامدهای این وابستگی پرداختهام.
از طرف دیگر، کارکنان فرصت کمتری برای یادگیری، تجربه کردن و پذیرش مسئولیت پیدا میکنند.
در چنین شرایطی، ممکن است افراد به این نتیجه برسند که بهتر است هیچ تصمیمی نگیرند تا مسئولیت اشتباه احتمالی بر عهده آنها قرار نگیرد.
پس مسئله فقط کم بودن نظارت نیست.
نظارت بیشازحد نیز میتواند عملکرد واحد را مختل کند.
مدیریت مؤثر نیازمند تعادل میان اختیار دادن، تعیین انتظار و بررسی نتیجه است.
به نظرم مدیر خوب کسی نیست که از همه جزئیات کار مطلع باشد یا برای هر مسئله شخصاً تصمیم بگیرد.
مدیر باید بداند چه موضوعاتی نیازمند دخالت او هستند و چه کارهایی باید در سطح کارکنان و سرپرستان انجام شوند.
این تشخیص، یکی از مهارتهای مهم مدیریت است.
چرا بعضی مدیران تصمیم نمیگیرند؟
وقتی مدیری در تصمیمگیری ضعیف است، ممکن است تصور کنیم دانش یا جسارت کافی ندارد.
گاهی این برداشت درست است، اما همیشه چنین نیست.
در بعضی سازمانها، مدیران میانی از نظر عنوان شغلی مسئول یک واحد هستند، اما اختیار واقعی آنها بسیار محدود است.
برای خرید یک قطعه، جابهجایی نیروی انسانی، تغییر برنامه یا حتی حل یک اختلاف ساده باید از چند سطح مدیریتی تأیید بگیرند.
در چنین ساختاری، مدیر ممکن است بهتدریج از تصمیمگیری مستقل فاصله بگیرد.
چرا باید مسئولیت تصمیمی را بپذیرد که ممکن است بعداً بدون توجه به شرایط، بابت آن بازخواست شود؟
بهخصوص اگر تجربه کرده باشد که تصمیم درست او چندان دیده نمیشود، اما اشتباه احتمالیاش پیامد سنگینی دارد.
از طرف دیگر، برخی مدیران به دلیل ضعف در تحلیل مسئله، ناتوانی در اولویتبندی یا ترس از تعارض، تصمیمها را عقب میاندازند.
این دو وضعیت را نباید یکسان دانست.
مدیری که اختیار ندارد، به اصلاح ساختار تصمیمگیری نیاز دارد.
مدیری که اختیار دارد اما توان تصمیمگیری ندارد، ممکن است به آموزش، حمایت، تجربه یا حتی بازنگری در تناسب فرد با جایگاه مدیریتی نیاز داشته باشد.
و مدیری که با وجود توانایی و اختیار کافی، مسئولیت خود را انجام نمیدهد، باید در برابر عملکردش پاسخگو باشد.
تا زمانی که این تفاوتها را نشناسیم، ممکن است با تغییر افراد، همان مشکلات قبلی را دوباره ایجاد کنیم.
مدیران ارشد چه نقشی در شکلگیری مدیران ضعیف دارند؟
یکی از موضوعاتی که به نظرم کمتر به آن توجه میشود، نقش مدیریت ارشد در عملکرد مدیران میانی است.
گاهی از مدیران واحدها انتظار نتیجه داریم، اما در عمل به آنها اجازه مدیریت نمیدهیم. این وضعیت را میتوان در کنار بحث کارمند جدید فقط کارش را یاد نمیگیرد؛ مرزهای ما را هم یاد میگیرد بررسی کرد؛ چون رفتار مدیران ارشد، مرز اختیار واقعی را به کارکنان نشان میدهد.
مدیر ارشد مستقیماً به کارکنان زیرمجموعه دستور میدهد، تصمیم مدیر میانی را بدون توضیح تغییر میدهد یا در مسائل روزمره واحد دخالت میکند.
در چنین شرایطی، جایگاه مدیر میانی بهتدریج تضعیف میشود.
کارکنان یاد میگیرند برای حل مسائل یا گرفتن امتیاز، مستقیماً به سطح بالاتر مراجعه کنند.
مدیر میانی هم ممکن است احساس کند مسئولیت دارد، اما اختیار و اعتبار لازم برای اداره واحد را ندارد.
بعد از مدتی، همین مدیر به فردی تبدیل میشود که بیشتر پیامها را منتقل میکند تا اینکه واقعاً تصمیم بگیرد.
البته این موضوع به معنای آن نیست که مدیران ارشد نباید در مسائل واحدها دخالت کنند.
در شرایط حساس، مسائل بینواحدی یا تصمیمهای راهبردی، ورود مدیریت ارشد ضروری است.
اما اگر این دخالت به روال دائمی تبدیل شود، ساختار مدیریتی سازمان عملاً دور زده میشود.
مدیران ارشد باید از خود بپرسند آیا واقعاً به مدیران میانی اختیار دادهاند یا فقط مسئولیت نتایج را از آنها مطالبه میکنند.
چگونه بفهمیم یک مدیر واقعاً مدیریت میکند؟
برای ارزیابی عملکرد یک مدیر، صرفاً تعداد جلسات، میزان حضور در محل کار یا حجم فعالیت شخصی او کافی نیست.
به نظرم باید چند موضوع را بررسی کنیم.
آیا کارکنان میدانند چه خروجیای از آنها انتظار میرود؟
اگر افراد نتوانند مسئولیتها و اولویتهای اصلی خود را توضیح دهند، احتمالاً در تعریف و انتقال انتظارات مشکلی وجود دارد.
آیا کارها بدون دخالت دائمی مدیر پیش میروند؟
در یک واحد سالم، قرار نیست تمام فعالیتها به حضور یا تأیید مستقیم مدیر وابسته باشند.
آیا مشکلات پیش از تبدیل شدن به بحران شناسایی میشوند؟
مدیر باید بتواند از طریق گزارشها، گفتوگو با کارکنان و بررسی عملکرد، نشانههای اولیه مشکلات را تشخیص دهد.
آیا تصمیمها پیگیری میشوند؟
جلسه و تصمیم زمانی ارزش دارند که مسئول اجرا، موعد و نتیجه مورد انتظار آنها مشخص باشد.
آیا کارکنان در طول زمان توانمندتر میشوند؟
یکی از نتایج مدیریت مؤثر باید افزایش توان تصمیمگیری، مهارت و مسئولیتپذیری افراد باشد.
آیا مدیر میتواند بدون ایجاد ترس، از افراد پاسخگویی بخواهد؟
محیطی که در آن کارکنان از گزارش مشکل میترسند، ممکن است در ظاهر منظم باشد، اما بسیاری از مسائل واقعی در آن پنهان بماند.
این پرسشها بهتنهایی برای ارزیابی کامل یک مدیر کافی نیستند، اما میتوانند تصویر دقیقتری از عملکرد مدیریتی او ارائه کنند.
برای اصلاح این وضعیت از کجا شروع کنیم؟
به نظرم اولین قدم این نیست که مدیران را به پیگیری بیشتر یا سختگیری شدیدتر تشویق کنیم.
ابتدا باید روشن شود مدیر دقیقاً مسئول چه نتایجی است و برای رسیدن به آنها چه اختیاراتی دارد.
سپس لازم است خروجیهای اصلی واحد و مسئولیت کارکنان مشخص شوند.
در مرحله بعد باید روشی برای پیگیری منظم کارها ایجاد شود؛ روشی که به تماسهای مکرر، فشار شخصی مدیر یا تشکیل جلسه اضطراری وابسته نباشد.
برای مثال، در یک واحد صنعتی میتوان فعالیتهای مهم را براساس مسئول، موعد، وضعیت اجرا و موانع موجود بررسی کرد.
هدف این نیست که مدیر در تمام جزئیات دخالت کند.
هدف این است که بداند کدام کارها طبق برنامه پیش میروند، کدام فعالیتها به تصمیم نیاز دارند و کجا باید مانعی را برطرف کند.
همزمان، مدیر باید یاد بگیرد میان مسائل مختلف اولویتبندی کند.
همه موضوعات اهمیت یکسان ندارند و همه تصمیمها هم نباید در یک سطح گرفته شوند.
برخی مسائل را میتوان به کارکنان سپرد. بعضی به هماهنگی میان واحدها نیاز دارند و برخی دیگر باید در سطح مدیریت ارشد بررسی شوند.
در نهایت، عملکرد خود مدیر نیز باید ارزیابی شود.
اگر از کارکنان انتظار داریم مسئولیتپذیر باشند، مدیر هم باید در برابر کیفیت برنامهریزی، تصمیمگیری، پیگیری و عملکرد تیم خود پاسخگو باشد.
جمعبندی؛ مدیر قرار نیست همه کارها را خودش انجام دهد
در تجربههای کاری من، یکی از تفاوتهای مهم میان مدیران، میزان کاری نیست که شخصاً انجام میدهند؛ بلکه توان آنها در به نتیجه رساندن کار از طریق دیگران است.
مدیری ممکن است بسیار متخصص، پرتلاش و دلسوز باشد، اما نتواند واحد خود را بهدرستی اداره کند.
مدیر دیگری ممکن است زمان زیادی صرف جلسات و پیگیریها کند، اما تصمیمهای او به نتیجه مشخصی نرسند.
در مقابل، مدیری هم میتواند بدون دخالت دائمی در جزئیات، مجموعهای منظم، مسئولیتپذیر و توانمند ایجاد کند.
به نظرم مدیریت زمانی معنا پیدا میکند که افراد بدانند چه کاری باید انجام دهند، اختیار لازم را داشته باشند، موانعشان بهموقع برطرف شود و نتیجه کارشان بررسی شود.
مدیر نه باید کارها را رها کند و نه همه مسئولیتها را شخصاً بر عهده بگیرد.
باید شرایطی ایجاد کند که کارها حتی در نبود حضور مستقیم او نیز بهدرستی پیش بروند.
یکی از نشانههای مدیریت مؤثر این است که سازمان برای انجام کارهای عادی، به دخالت دائمی مدیر نیاز نداشته باشد.
و شاید هر مدیری بد نباشد گاهی از خودش بپرسد:
اگر چند روز در محل کار حضور نداشته باشم، کارهای واحد من طبق برنامه پیش میروند یا همه منتظر بازگشت من میمانند؟
این مقاله بخشی از مجموعه «مدیریت واکنشی و عملکرد سازمانی» است
برای ادامه این بحث، عادیشدن انجام ندادن کار در سازمان را بررسی کردهایم؛ برای شناخت راهکارهای اصلاح ساختار تصمیمگیری و پیگیری نیز مقاله حرکت از مدیریت بحران به مدیریت پیشگیرانه را بخوانید.
در مقاله مادر این مجموعه، «چرا در بعضی سازمانها تا بحران پیش نیاید، کاری انجام نمیشود؟»، بررسی کردهایم که چگونه ضعف مدیریت، ساختارهای ناکارآمد و رفتارهای تثبیتشده میتوانند سازمان را به انجام دیرهنگام کارها عادت دهند.
در مقاله بعدی، به این موضوع میپردازیم که چگونه انجام ندادن کار، بهتدریج به رفتاری عادی و پذیرفتهشده در سازمان تبدیل میشود.