مقاله 17 دقیقه مطالعه

از مدیریت بحران تا مدیریت پیشگیرانه؛ چگونه چرخه انفعال سازمانی را بشکنیم؟

چرا پیگیری بیشتر و فشار بر کارکنان همیشه جواب نمی‌دهد و چگونه می‌توان سازمان را به انجام به‌موقع کارها عادت داد؟

چرا پیگیری بیشتر و فشار بر کارکنان همیشه جواب نمی‌دهد و چگونه می‌توان سازمان را به انجام به‌موقع کارها عادت داد؟

در مجموعه‌های مختلفی که با آن‌ها کار کرده‌ام، یکی از مسائل تکرارشونده این بوده که بسیاری از کارها تا زمانی که به مرحله بحرانی نرسند، جدی گرفته نمی‌شوند.

کارها تعریف می‌شوند، مسئولانی برای انجام آن‌ها وجود دارند و گاهی حتی همه می‌دانند که تأخیر در انجامشان چه پیامدهایی خواهد داشت. بااین‌حال، اقدام مؤثری صورت نمی‌گیرد.

وقتی مسئله به مرحله توقف کار، اختلال در تولید، نارضایتی مشتری یا زیان مالی نزدیک می‌شود، ناگهان همه چیز تغییر می‌کند.

جلسات تشکیل می‌شوند، مدیران وارد موضوع می‌شوند، تماس‌ها و پیگیری‌ها افزایش پیدا می‌کنند و کاری که مدت‌ها بلاتکلیف مانده بود، در مدت کوتاهی انجام می‌شود.

پس از رفع بحران، معمولاً همه از اینکه مسئله حل شده احساس رضایت می‌کنند.

اما سؤال مهم‌تری وجود دارد:

چه چیزی در سازمان تغییر کرده که کاری که تا دیروز انجام نمی‌شد، امروز امکان انجام پیدا کرده است؟

آیا منابع جدیدی فراهم شده؟ آیا مسئله فنی پیچیده‌ای حل شده؟ آیا اختیار تازه‌ای به افراد داده‌اند؟ یا فقط موضوع به‌اندازه کافی جدی شده که مدیران و کارکنان برای آن وقت بگذارند؟

پاسخ به این سؤال می‌تواند نقطه شروع اصلاح عملکرد سازمان باشد.

به نظرم یکی از اشتباهات رایج این است که پس از رفع بحران، فقط به نتیجه توجه می‌کنیم و کمتر بررسی می‌کنیم چرا کار از ابتدا به‌موقع انجام نشده است.

در نتیجه، مشکل فوری حل می‌شود، اما شیوه‌ای که باعث ایجاد آن شده تغییر نمی‌کند.

مدتی بعد، همان الگو در موضوعی دیگر تکرار می‌شود.

اگر بخواهیم این چرخه را اصلاح کنیم، باید فراتر از پیگیری چند کار عقب‌افتاده برویم و به سازوکاری توجه کنیم که انجام به‌موقع کارها را ممکن می‌کند.

قبل از اصلاح، باید بفهمیم کارها کجا متوقف می‌شوند

وقتی عملکرد یک مجموعه ضعیف است، اولین واکنش معمولاً این است که کارکنان باید بیشتر تلاش کنند یا مدیران باید پیگیری بیشتری داشته باشند.

گاهی این برداشت درست است، اما همیشه مشکل کمبود تلاش نیست.

ممکن است فعالیتی به دلیل نبود تصمیم مدیریتی متوقف شده باشد.

ممکن است واحدی اطلاعات موردنیاز خود را دریافت نکرده باشد.

گاهی مسئولیت یک کار میان چند نفر تقسیم شده، اما هیچ‌کس مسئول نتیجه نهایی نیست.

در مواردی هم فرد مسئول، اختیار لازم را دارد اما کار را در موعد مقرر انجام نمی‌دهد.

این وضعیت‌ها از بیرون ممکن است شبیه یکدیگر دیده شوند، اما راه‌حل یکسانی ندارند.

به همین دلیل، پیشنهاد من این است که اصلاح عملکرد را با بررسی چند کار واقعی و انجام‌نشده شروع کنیم.

نه با یک برنامه گسترده تحول سازمانی و نه با برگزاری جلسات طولانی درباره ضرورت افزایش بهره‌وری.

چند فعالیت مهم را انتخاب کنیم که به‌تازگی با تأخیر انجام شده‌اند یا همچنان بلاتکلیف مانده‌اند.

برای هرکدام مشخص کنیم کار از چه زمانی مطرح شده، چه کسی مسئول بوده، چه تصمیم‌هایی گرفته شده و در چه مرحله‌ای متوقف شده است.

بعد بررسی کنیم چه اتفاقی باعث شده کار دوباره به جریان بیفتد.

آیا ورود مدیر ارشد بوده است؟

آیا نزدیک شدن به توقف عملیات باعث اقدام شده؟

آیا فرد مشخصی مسئولیت پیگیری را پذیرفته است؟

یا مانعی که مدت‌ها وجود داشته، سرانجام برطرف شده است؟

وقتی چند مورد را کنار هم قرار دهیم، ممکن است الگوی مشترکی پیدا کنیم.

این الگو از قضاوت کلی درباره کارکنان و مدیران ارزشمندتر است؛ زیرا نشان می‌دهد مشکل در کدام بخش از فرآیند تکرار می‌شود.

مسئولیت کار باید روشن باشد، نه فقط نام افراد

در بعضی سازمان‌ها، برای هر فعالیت چند نفر مسئول معرفی می‌شوند.

در ظاهر، این موضوع نشانه همکاری است.

اما وقتی کار به نتیجه نمی‌رسد، مشخص نیست چه کسی باید پاسخ‌گو باشد.

هر واحد بخشی از وظیفه خود را انجام داده و ادامه کار را به دیگری واگذار کرده است.

در نهایت، ممکن است همه بتوانند توضیح دهند چه کاری انجام داده‌اند، اما نتیجه مورد انتظار حاصل نشده باشد.

برای اصلاح این وضعیت، لازم است میان مشارکت در انجام کار و مسئولیت نتیجه نهایی تفاوت بگذاریم.

ممکن است چند واحد در اجرای یک فعالیت نقش داشته باشند، اما باید مشخص باشد چه کسی مسئول هماهنگی و پیگیری نتیجه است.

برای مثال، در یک فعالیت تعمیراتی ممکن است واحد بهره‌برداری، تعمیرات، انبار و خرید مشارکت داشته باشند.

هرکدام وظایف مشخصی دارند، اما اگر فعالیت در موعد مورد انتظار انجام نشود، باید معلوم باشد چه کسی وضعیت کل کار را دنبال می‌کند و موانع را به سطح تصمیم‌گیری مناسب ارجاع می‌دهد.

البته مسئولیت نهایی بدون اختیار کافی معنای چندانی ندارد.

نمی‌توان از فردی انتظار نتیجه داشت، اما اجازه تصمیم‌گیری یا دسترسی به منابع ضروری را در اختیارش قرار نداد.

از طرف دیگر، داشتن اختیار نیز باید با پاسخ‌گویی همراه باشد.

به نظرم یکی از اصول مهم مدیریت این است که مسئولیت، اختیار و پاسخ‌گویی باید تا حد امکان با یکدیگر متناسب باشند.

پیگیری باید به فرآیند تبدیل شود، نه ویژگی شخصی یک مدیر

در بعضی مجموعه‌ها، کارها تا زمانی پیش می‌روند که فرد مشخصی آن‌ها را پیگیری می‌کند.

اگر مدیر یا کارشناس پیگیر حضور داشته باشد، فعالیت‌ها جلو می‌روند.

اما وقتی چند روز درگیر موضوع دیگری می‌شود یا از مجموعه فاصله می‌گیرد، بخشی از کارها متوقف می‌شوند.

این وضعیت نشان می‌دهد سازمان بیش از آنکه به یک روش مشخص متکی باشد، به پیگیری شخصی افراد وابسته است.

وجود افراد پیگیر ارزشمند است، اما نباید تمام عملکرد مجموعه به حضور آن‌ها وابسته باشد.

برای اصلاح این وضعیت، لازم نیست از ابتدا سامانه پیچیده‌ای طراحی کنیم.

گاهی یک روش ساده و منظم برای ثبت و بررسی فعالیت‌ها کافی است.

برای هر کار مهم باید حداقل چند موضوع مشخص باشد: نتیجه مورد انتظار، مسئول، موعد انجام، وضعیت فعلی و مانعی که احتمال دارد باعث تأخیر شود.

نکته مهم، ثبت این اطلاعات نیست؛ استفاده واقعی از آن‌هاست.

اگر فهرستی از کارها تهیه کنیم، اما کسی وضعیت آن‌ها را بررسی نکند، فقط یک سند دیگر به مجموعه اضافه کرده‌ایم.

پیگیری زمانی مؤثر است که در فاصله‌های مشخص انجام شود و به تصمیم یا اقدام منجر شود.

همچنین نباید همه فعالیت‌ها را با یک میزان حساسیت کنترل کرد.

کارهای روزمره و کم‌ریسک به سطحی از نظارت نیاز دارند و فعالیت‌هایی که تأخیر در آن‌ها می‌تواند باعث توقف تولید، خطر ایمنی یا خسارت جدی شود، به سطح دیگری.

هدف از پیگیری، کنترل دائمی افراد نیست.

هدف این است که مسائل پیش از تبدیل شدن به بحران دیده شوند و در زمان مناسب برای آن‌ها تصمیم گرفته شود.

همه کارها نباید منتظر تصمیم مدیر بمانند

یکی از دلایل کند شدن فعالیت‌ها در بعضی سازمان‌ها، تمرکز بیش‌ازحد تصمیم‌گیری است.

کارشناسان و سرپرستان برای موضوعاتی که در محدوده تخصص و مسئولیت آن‌هاست، منتظر تأیید مدیر می‌مانند.

مدیر نیز به دلیل حجم زیاد درخواست‌ها، نمی‌تواند به همه موضوعات به‌موقع رسیدگی کند.

در نتیجه، کارها در یک نقطه جمع می‌شوند.

گاهی مدیر تصور می‌کند این روش باعث کنترل بهتر فعالیت‌ها می‌شود، اما در عمل خودش به گلوگاه تبدیل شده است.

برای اصلاح این وضعیت، باید مشخص کنیم چه تصمیم‌هایی واقعاً به دخالت مدیر نیاز دارند.

بعضی تصمیم‌ها را می‌توان در سطح کارشناسی گرفت.

برخی موضوعات به هماهنگی سرپرستان نیاز دارند.

گروهی از تصمیم‌ها نیز به دلیل هزینه، ریسک یا اثرگذاری بر سایر واحدها باید در سطح مدیریت بررسی شوند.

این تقسیم‌بندی باید روشن و قابل اجرا باشد.

تفویض اختیار به معنای رها کردن کارکنان نیست.

مدیر باید نتیجه مورد انتظار، محدوده اختیار و شرایط ارجاع موضوع را مشخص کند.

برای مثال، اگر کارشناس در محدوده‌ای مشخص اختیار تصمیم‌گیری دارد، نباید برای هر انتخاب کوچک منتظر تأیید مدیر بماند.

اما اگر مسئله از حدود اختیار او خارج شد یا ریسک غیرقابل‌قبولی ایجاد کرد، باید مسیر ارجاع مشخصی وجود داشته باشد.

در محیط‌های صنعتی، این موضوع به‌ویژه در تصمیم‌های مرتبط با ایمنی، کیفیت و تغییرات فنی اهمیت دارد.

افزایش سرعت تصمیم‌گیری نباید به معنای حذف کنترل‌های ضروری یا عبور از دستورالعمل‌های ایمنی باشد.

تفاوت میان پیگیری مؤثر و فشار آوردن مداوم

گاهی وقتی درباره ضعف پیگیری صحبت می‌کنیم، برداشت این است که مدیر باید سخت‌گیرتر شود و بیشتر به کارکنان تذکر بدهد.

اما پیگیری مؤثر الزاماً به معنای افزایش فشار نیست.

مدیری که روزانه چند بار درباره یک کار سؤال می‌کند، ممکن است بسیار فعال به نظر برسد؛ اما اگر علت توقف کار را برطرف نکند، پیگیری او نتیجه چندانی نخواهد داشت.

فرض کنیم فعالیتی به دلیل نبود قطعه، تأیید نشدن مشخصات یا اختلاف میان دو واحد متوقف شده است.

در چنین شرایطی، تماس‌های مکرر با فرد مسئول لزوماً کار را جلو نمی‌برد.

مدیر باید بداند مانع چیست و برای رفع آن چه تصمیمی لازم است.

از طرف دیگر، اگر تمام شرایط برای انجام کار فراهم است و فرد مسئول بدون دلیل قابل قبول آن را انجام نمی‌دهد، موضوع به پاسخ‌گویی و مدیریت عملکرد مربوط می‌شود.

این دو وضعیت را نباید با یک روش مدیریت کرد.

به نظرم پیگیری خوب سه ویژگی دارد.

اول اینکه بر نتیجه مشخصی متمرکز است.

دوم اینکه به شناسایی و رفع موانع کمک می‌کند.

و سوم اینکه در صورت انجام نشدن تعهدات، مسئولیت افراد را روشن نگه می‌دارد.

اگر پیگیری فقط به یادآوری مداوم تبدیل شود، هم مدیر خسته می‌شود و هم کارکنان ممکن است به دریافت تذکرهای پی‌درپی عادت کنند.

در چنین شرایطی، حتی پیگیری مدیر نیز بخشی از روال ناکارآمد سازمان می‌شود.

مدیران باید یاد بگیرند پیش از بحران تصمیم بگیرند

در مدیریت واکنشی، معمولاً تصمیم‌گیری زمانی سرعت می‌گیرد که پیامد انجام ندادن کار آشکار شده باشد.

تا قبل از آن، موضوع ممکن است بارها مطرح شود، اما در اولویت قرار نگیرد.

یکی از تغییرات ضروری، توجه به نشانه‌های اولیه مشکلات است.

در یک مجموعه صنعتی، افزایش خرابی‌های تکراری، تأخیر در تأمین اقلام ضروری، رشد ضایعات یا عقب افتادن فعالیت‌های نگهداری می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات آینده باشد.

در یک شرکت خدماتی، افزایش زمان پاسخ‌گویی، تکرار شکایت مشتریان یا انباشته شدن درخواست‌های بلاتکلیف ممکن است همین نقش را داشته باشد.

البته هر نشانه‌ای به معنای وقوع قطعی بحران نیست.

مدیر باید بتواند احتمال وقوع مشکل، شدت پیامد و هزینه اقدام پیشگیرانه را بررسی کند.

گاهی تصمیم درست این است که فوراً اقدام شود.

گاهی لازم است موضوع تحت پایش قرار بگیرد.

و گاهی با توجه به محدودیت منابع و سطح ریسک، تعویق آگاهانه قابل قبول است.

تفاوت مهم این است که در مدیریت پیشگیرانه، تعویق یک تصمیم مشخص و قابل بازنگری است؛ نه نتیجه فراموش شدن موضوع.

به نظرم سازمان زمانی از مدیریت واکنشی فاصله می‌گیرد که مدیران بتوانند پیش از جدی شدن مشکلات، درباره آن‌ها تصمیم بگیرند.

چرا حل بحران کافی نیست؟

در بعضی مجموعه‌ها، پس از رفع یک مشکل جدی، همه چیز خیلی سریع به حالت قبل برمی‌گردد.

تجهیز دوباره راه‌اندازی شده، سفارش مشتری ارسال شده یا فعالیت عقب‌افتاده به نتیجه رسیده است.

بنابراین، موضوع بسته‌شده تلقی می‌شود.

اما اگر بررسی نکنیم مشکل چگونه شکل گرفته، احتمال دارد دوباره تکرار شود.

برای مثال، اگر توقف یک تجهیز به دلیل تأخیر در تأمین قطعه رخ داده، صرفاً خرید و نصب قطعه به معنای حل کامل مسئله نیست.

باید بررسی کنیم چرا نیاز به قطعه زودتر شناسایی نشده یا چرا فرآیند تأمین به‌موقع انجام نشده است.

ممکن است مشکل به برنامه‌ریزی نگهداری مربوط باشد.

ممکن است موجودی اقلام حیاتی درست تعریف نشده باشد.

شاید درخواست خرید در یکی از مراحل تأیید متوقف شده است.

یا ممکن است محدودیت واقعی منابع وجود داشته باشد که باید در برنامه‌ریزی آینده لحاظ شود.

این بررسی‌ها به مفهوم «تحلیل علت ریشه‌ای» یا Root Cause Analysis نزدیک‌اند.

البته نباید تصور کنیم هر مشکل فقط یک علت دارد.

در بسیاری از مسائل سازمانی، چند عامل فنی، انسانی و مدیریتی هم‌زمان نقش دارند.

هدف تحلیل علت ریشه‌ای پیدا کردن یک فرد برای سرزنش نیست.

هدف، شناخت عواملی است که اگر اصلاح شوند، احتمال تکرار مشکل کاهش پیدا می‌کند.

به نظرم تفاوت مهمی میان سازمانی که بحران را حل می‌کند و سازمانی که از بحران یاد می‌گیرد وجود دارد.

اولی فعالیت را به شرایط عادی برمی‌گرداند.

دومی تلاش می‌کند شرایط عادی آینده را بهتر کند.

اصلاح عملکرد بدون اصلاح رفتار مدیران ممکن نیست

در مقاله‌های قبلی این مجموعه، درباره نقش مدیران در شکل‌گیری رفتار کارکنان صحبت کردیم.

به نظرم در مرحله اصلاح نیز نمی‌توان این نقش را نادیده گرفت.

اگر مدیری تصمیم‌ها را پیگیری نمی‌کند، نمی‌توان انتظار داشت کارکنان واحد او همیشه پیگیر باشند.

اگر مدیر برای هر موضوع کوچکی شخصاً تصمیم می‌گیرد، نباید از وابستگی کارکنان به خودش تعجب کند.

اگر مشکلات فقط در زمان بحران مورد توجه قرار می‌گیرند، ممکن است افراد یاد بگیرند که برای جلب توجه مدیریت باید منتظر فوریت بمانند.

بنابراین، تغییر باید از رفتارهای روزمره مدیران نیز آغاز شود.

مدیر باید در تصمیم‌گیری ثبات داشته باشد.

انتظارات را روشن بیان کند.

در زمان مناسب بازخورد بدهد.

موانعی را که خارج از اختیار کارکنان هستند، برطرف کند.

و در برابر عملکرد واحد خود پاسخ‌گو باشد.

این موضوع به معنای آن نیست که تمام مشکلات کارکنان ناشی از مدیران است.

اما مدیری که می‌خواهد رفتار تیمش تغییر کند، باید بررسی کند کدام رفتارهای خودش به حفظ وضعیت قبلی کمک کرده‌اند.

چگونه کارکنان را دوباره در حل مسائل مشارکت دهیم؟

در سازمانی که برای مدت طولانی با مدیریت واکنشی اداره شده، ممکن است برخی کارکنان به پیگیری و تصمیم‌گیری مستقل عادت نداشته باشند.

بعضی افراد ممکن است از اشتباه کردن بترسند.

گروهی شاید تجربه کرده باشند که پیشنهادهایشان جدی گرفته نمی‌شود.

و برخی نیز ممکن است به انجام حداقل وظایف خود بسنده کنند.

در چنین شرایطی، صرفاً درخواست از کارکنان برای افزایش انگیزه یا مسئولیت‌پذیری کافی نیست.

باید شرایطی فراهم شود که افراد بتوانند نتیجه مشارکت خود را مشاهده کنند.

یکی از راه‌های عملی، شروع با مسائل مشخص و قابل حل است.

برای مثال، از کارکنان یک واحد بخواهیم یکی از مشکلات تکرارشونده کار خود را شناسایی کنند و پیشنهادی برای کاهش آن ارائه دهند.

سپس پیشنهادها را بررسی کنیم، درباره امکان اجرا تصمیم بگیریم و نتیجه را به افراد اطلاع دهیم.

اگر پیشنهادی مناسب نیست، دلیل آن را توضیح دهیم.

اگر قابل اجراست، مسئولیت و منابع لازم را مشخص کنیم.

و اگر اجرا شد، اثر آن را بررسی کنیم.

این فرآیند به کارکنان نشان می‌دهد که مشارکت آن‌ها فقط به جمع‌آوری پیشنهاد محدود نمی‌شود.

البته مشارکت کارکنان نباید جای مسئولیت مدیران را بگیرد.

قرار نیست مشکلات ساختاری سازمان را با درخواست تلاش بیشتر از افراد حل کنیم.

مشارکت زمانی مؤثرتر است که کارکنان در محدوده دانش و اختیار خود نقش داشته باشند و مدیریت نیز مسئولیت تصمیم‌ها و رفع موانع را بپذیرد.

عملکرد خوب باید قابل تشخیص باشد

یکی از مشکلات بعضی سازمان‌ها، نبود تفاوت روشن میان عملکرد خوب و ضعیف است.

ممکن است فردی مسئولیت‌های خود را به‌موقع انجام دهد، مشکلات را گزارش کند و برای بهبود فرآیندها تلاش کند.

در همان واحد، فرد دیگری نیز با وجود داشتن شرایط مشابه، وظایف خود را با تأخیر انجام دهد یا به پیگیری مداوم نیاز داشته باشد.

اگر در ارزیابی عملکرد، بازخورد و فرصت‌های رشد تفاوتی میان این دو وضعیت وجود نداشته باشد، ممکن است پیام نامناسبی به کارکنان منتقل شود.

البته ارزیابی منصفانه به معنای مقایسه ساده تعداد کارهای انجام‌شده نیست.

باید پیچیدگی وظایف، کیفیت نتیجه، محدودیت منابع، شرایط کاری و مسئولیت واقعی افراد را در نظر گرفت.

در بعضی مشاغل، جلوگیری از وقوع مشکل ارزشمندتر از تعداد اقدامات انجام‌شده است.

برای مثال، عملکرد مناسب یک واحد نگهداری و تعمیرات را نمی‌توان صرفاً با تعداد خرابی‌های رفع‌شده سنجید.

کاهش خرابی‌های قابل پیشگیری و افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات نیز اهمیت دارد.

به همین ترتیب، مدیری که با برنامه‌ریزی مناسب مانع ایجاد بحران شده، نباید صرفاً به این دلیل که اقدام اضطراری چشمگیری انجام نداده، کمتر از مدیری دیده شود که در آخرین لحظه مشکلی جدی را حل کرده است.

اگر فقط حل بحران را تشویق کنیم و برای پیشگیری ارزشی قائل نباشیم، ممکن است ناخواسته همان شیوه بحران‌محور را تقویت کنیم.

از کجا بفهمیم اصلاحات واقعاً نتیجه داده‌اند؟

یکی از خطرات برنامه‌های بهبود سازمانی این است که فعالیت‌های زیادی انجام شوند، اما مشخص نباشد چه چیزی بهتر شده است.

جلسات بیشتری برگزار می‌شود.

فرم‌های جدید طراحی می‌شوند.

گزارش‌های متنوعی تهیه می‌شود.

اما ممکن است کارها همچنان با تأخیر انجام شوند و مشکلات قبلی ادامه داشته باشند.

به نظرم باید از ابتدا مشخص کنیم چه تغییری را انتظار داریم.

اگر مسئله اصلی تأخیر در انجام فعالیت‌هاست، باید وضعیت انجام به‌موقع آن‌ها را بررسی کنیم.

اگر مشکل، وابستگی به مدیران ارشد است، باید ببینیم چه تعداد از تصمیم‌های روزمره همچنان به سطوح بالاتر ارجاع داده می‌شوند.

اگر هدف کاهش مشکلات تکرارشونده است، باید تعداد و شدت تکرار آن‌ها را در دوره‌های مختلف مقایسه کنیم.

و اگر می‌خواهیم مشارکت کارکنان افزایش پیدا کند، صرفاً تعداد پیشنهادهای ثبت‌شده کافی نیست؛ باید بررسی کنیم چه تعداد از پیشنهادهای قابل اجرا به نتیجه رسیده‌اند.

همچنین بهتر است در کنار شاخص‌های نتیجه، نشانه‌های پیشگیرانه را نیز دنبال کنیم.

برای مثال، فقط تعداد توقف‌های ناخواسته مهم نیست؛ میزان انجام به‌موقع فعالیت‌های نگهداری پیشگیرانه نیز می‌تواند اطلاعات مفیدی ارائه دهد.

البته شاخص‌ها باید متناسب با نوع فعالیت سازمان انتخاب شوند.

شاخصی که برای یک واحد تولیدی مناسب است، ممکن است برای واحد فروش، منابع انسانی یا خدمات کاربرد نداشته باشد.

هدف از اندازه‌گیری، تولید گزارش‌های بیشتر نیست.

هدف این است که بتوانیم تشخیص دهیم آیا روش جدید واقعاً عملکرد سازمان را بهتر کرده است یا خیر.

تغییر فرهنگ سازمانی با چند جلسه اتفاق نمی‌افتد

وقتی یک روش ناکارآمد برای مدت طولانی در سازمان تکرار شده، نمی‌توان انتظار داشت با صدور یک دستور یا برگزاری چند جلسه اصلاح شود.

کارکنان و مدیران براساس تجربه‌های گذشته خود رفتار می‌کنند.

اگر بارها دیده‌اند که تصمیم‌ها پس از مدتی فراموش می‌شوند، ممکن است در ابتدا تغییرات جدید را نیز موقتی تصور کنند.

اگر به پیگیری‌های مقطعی عادت کرده‌اند، شاید منتظر بمانند تا فشار اولیه کاهش پیدا کند.

اگر انجام ندادن کار برای مدت طولانی پیامد مشخصی نداشته، ممکن است تغییر این انتظار زمان ببرد.

در چنین شرایطی، استمرار رفتار مدیریتی اهمیت زیادی دارد.

مدیر باید نشان دهد که استانداردهای جدید فقط برای چند هفته نیستند.

تصمیم‌ها باید پیگیری شوند.

موانع واقعی باید بررسی و تا حد امکان برطرف شوند.

عملکرد افراد باید منصفانه ارزیابی شود.

و مشکلاتی که دوباره تکرار می‌شوند، نباید بدون بررسی باقی بمانند.

به نظرم تغییر فرهنگ سازمانی بیشتر از آنکه به شعارهای جدید وابسته باشد، به تکرار رفتارهای درست در تصمیم‌های روزمره نیاز دارد.

وقتی افراد بارها ببینند که انجام به‌موقع کار اهمیت دارد، مسئولیت‌ها روشن‌اند و پیگیری‌ها به نتیجه می‌رسند، به‌تدریج انتظاراتشان از محیط کار تغییر می‌کند.

یک مسیر عملی برای شروع اصلاح

اگر قرار باشد اصلاح عملکرد را در مجموعه‌ای آغاز کنیم که به انجام دیرهنگام کارها عادت کرده، پیشنهاد من این است که به‌جای شروع هم‌زمان چندین برنامه، ابتدا یک حوزه محدود اما مهم را انتخاب کنیم.

حوزه‌ای که مشکلات آن قابل مشاهده باشند و امکان بررسی نتیجه اقدامات وجود داشته باشد.

در مرحله اول، چند فعالیت تأخیردار یا مشکل تکرارشونده را بررسی کنیم و علت توقف آن‌ها را بشناسیم.

در مرحله دوم، مسئولیت‌ها، اختیارات و مسیر تصمیم‌گیری را روشن کنیم.

در مرحله سوم، روش ساده‌ای برای پیگیری منظم فعالیت‌ها ایجاد کنیم.

در مرحله چهارم، موانعی را که باعث توقف مکرر کارها می‌شوند، شناسایی و برای رفع آن‌ها اقدام کنیم.

در مرحله پنجم، نتایج را در یک دوره مشخص بررسی کنیم.

آیا تأخیرها کمتر شده‌اند؟

آیا تعداد موضوعاتی که به دخالت مدیر ارشد نیاز دارند کاهش یافته است؟

آیا کارکنان مشکلات را زودتر گزارش می‌کنند؟

آیا مسائل تکرارشونده کمتر شده‌اند؟

اگر پاسخ‌ها نشان‌دهنده بهبود باشند، می‌توان روش را متناسب با شرایط سایر واحدها توسعه داد.

اگر نتیجه مطلوب حاصل نشده، بهتر است پیش از گسترش برنامه، فرض‌های اولیه را دوباره بررسی کنیم.

ممکن است علت اصلی مشکل را درست تشخیص نداده باشیم.

ممکن است اختیارات کافی تعریف نشده باشند.

یا شاید روش پیگیری جدید، به‌جای حل مسئله، فقط کار اداری بیشتری ایجاد کرده باشد.

در هر صورت، اصلاح عملکرد باید خودش نیز قابل ارزیابی و بازنگری باشد.

جمع‌بندی؛ سازمان نباید برای انجام کارهای معمولی به بحران نیاز داشته باشد

در مجموعه‌های مختلف، بارها دیده‌ام که هنگام بروز بحران، توانایی‌هایی از افراد و سازمان آشکار می‌شود که در شرایط عادی کمتر به کار گرفته می‌شوند.

تصمیم‌ها سریع‌تر گرفته می‌شوند.

هماهنگی میان واحدها افزایش پیدا می‌کند.

افراد برای حل یک مسئله مشترک تلاش می‌کنند.

این توانایی‌ها ارزشمندند، اما سؤال مهم این است که چرا بخشی از آن‌ها در فعالیت‌های روزمره استفاده نمی‌شوند.

به نظرم پاسخ را باید در ترکیبی از شیوه مدیریت، ساختار تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری و فرهنگ سازمان جست‌وجو کرد.

برای اصلاح این وضعیت، صرفاً افزایش فشار بر کارکنان یا درخواست پیگیری بیشتر از مدیران کافی نیست.

باید کارها مسئول مشخص داشته باشند.

اختیار و پاسخ‌گویی متناسب باشند.

موانع پیش از بحرانی شدن شناسایی شوند.

تصمیم‌ها به نتیجه برسند.

و پس از رفع مشکلات، علت تکرار آن‌ها نیز بررسی شود.

همچنین باید میان مدیری که بحران را به‌خوبی حل می‌کند و مدیری که اجازه نمی‌دهد مسائل قابل پیشگیری به بحران تبدیل شوند، تفاوت قائل شویم.

هر دو توانایی اهمیت دارند، اما سازمانی که فقط به توان اول متکی است، ممکن است هزینه‌های زیادی برای مشکلاتی بپردازد که امکان پیشگیری یا کاهش اثر آن‌ها وجود داشته است.

مدیریت پیشگیرانه به معنای حذف همه بحران‌ها نیست؛ به معنای کاهش وابستگی سازمان به بحران برای انجام کارهای ضروری است.

و شاید مهم‌ترین پرسشی که در پایان این مجموعه می‌توان مطرح کرد، این باشد:

اگر فشار، فوریت و دخالت مستقیم مدیران ارشد را از فعالیت‌های روزمره حذف کنیم، آیا سازمان همچنان می‌تواند کارهای مهم خود را به‌موقع و با کیفیت مناسب انجام دهد؟

اگر پاسخ منفی است، احتمالاً هنوز بخشی از عملکرد مجموعه به بحران وابسته است.


درباره این مجموعه مقالات

این مقاله، بخش پایانی مجموعه «مدیریت واکنشی و عملکرد سازمانی» است.

در مقاله مادر، «چرا در بعضی سازمان‌ها تا بحران پیش نیاید، کاری انجام نمی‌شود؟»، به ریشه‌های شکل‌گیری مدیریت بحران‌محور پرداختیم.

در مقاله «وقتی مدیر مدیریت نمی‌کند، چه بر سر کارکنان و سازمان می‌آید؟»، نقش ضعف مدیریت و رهبری منفعل را بررسی کردیم.

در مقاله «چگونه انجام ندادن کار به یک رفتار عادی در سازمان تبدیل می‌شود؟»، به شکل‌گیری هنجارهای نانوشته و عادی شدن کم‌کاری پرداختیم.

و در مقاله «وقتی تلاش کردن دیگر فایده‌ای ندارد؛ چرا بعضی کارکنان به‌مرور منفعل می‌شوند؟»، بررسی کردیم که چگونه شرایط مدیریتی و سازمانی می‌تواند بر انگیزه و ابتکار عمل کارکنان اثر بگذارد.

هدف این مجموعه، مقصر دانستن یک گروه مشخص نیست؛ بلکه شناخت عواملی است که باعث می‌شوند سازمان‌ها با وجود نیروی انسانی، تجربه و امکانات، نتوانند از ظرفیت واقعی خود به‌درستی استفاده کنند.

برای بعد یا برای دیگران این نوشته را نگه دارید یا به اشتراک بگذارید