مقاله 16 دقیقه مطالعه

چرا در بعضی سازمان‌ها تا بحران پیش نیاید، کاری انجام نمی‌شود؟

چرا برخی سازمان‌ها کارهای ضروری را تا لحظه بحران عقب می‌اندازند؟ بررسی مدیریت واکنشی، رهبری منفعل، مسئولیت‌پذیری و فرهنگ سازمانی.

زمینه این نوشته

مقاله مادر خوشه مدیریت واکنشی و پیشگیری از بحران سازمانی

Executive Snapshot

خلاصه مدیریتی ۶۰ ثانیه‌ای

≈ ۶۰ ثانیه
مسئله

کارهای ضروری در برخی سازمان‌ها تا زمان بروز بحران به تعویق می‌افتند.

تصمیم / نکته

تعریف مسئول نتیجه، اختیار متناسب، موعد پیگیری و ارزیابی پیشگیری به‌جای واکنش صرف.

نتیجه

کاهش وابستگی اجرای امور عادی به فشار مدیران ارشد و شرایط اضطراری.

نکته کلیدیمدیریت خوب فقط توان حل بحران نیست؛ توان جلوگیری از تبدیل مسائل قابل مدیریت به بحران هم هست.

درباره مدیریت واکنشی، ضعف مدیران و سازمان‌هایی که به انجام دیرهنگام کارها عادت کرده‌اند

در مجموعه‌های مختلفی که با آن‌ها کار کرده‌ام، بارها با یک الگوی تکراری روبه‌رو شده‌ام: کاری که باید در زمان خودش انجام شود، آن‌قدر عقب می‌افتد تا به یک مسئله جدی تبدیل شود.

تا وقتی خطر مشخصی احساس نمی‌شود، اتفاق خاصی نمی‌افتد. کارها بین افراد و واحدها جابه‌جا می‌شوند، تصمیم‌ها عقب می‌افتند، پیگیری‌ها نیمه‌کاره می‌مانند و هرکس به دلیلی منتظر اقدام دیگری است.

اما کافی است موضوع به مرحله توقف کار، اختلال در تولید، تأخیر جدی یا زیان مالی نزدیک شود.

ناگهان همان کاری که مدت‌ها بلاتکلیف مانده بود، به اولویت اول مجموعه تبدیل می‌شود. جلسه تشکیل می‌شود، تماس‌ها شروع می‌شوند، مدیران وارد موضوع می‌شوند و افرادی که تا دیروز ضرورتی برای اقدام نمی‌دیدند، حالا برای حل مسئله تلاش می‌کنند.

در نگاه اول شاید تصور کنیم سازمان توانسته در شرایط سخت عملکرد خوبی داشته باشد. بالاخره افراد بسیج شده‌اند، تصمیم‌هایی گرفته شده و مسئله هم احتمالاً حل می‌شود.

اما من همیشه در چنین موقعیت‌هایی به یک سؤال فکر می‌کنم:

چرا برای انجام کاری که از ابتدا ضرورتش مشخص بود، باید منتظر بحران می‌ماندیم؟

مسئله فقط تأخیر در انجام یک کار نیست.

وقتی این اتفاق چند بار تکرار می‌شود، به‌تدریج شیوه کار مجموعه تغییر می‌کند. افراد یاد می‌گیرند تا زمانی که مسئله به مرحله بحرانی نرسیده، ضرورتی برای اقدام جدی وجود ندارد.

بعد از مدتی حتی برای این وضعیت توجیه پیدا می‌شود.

یکی می‌گوید حجم کار زیاد است. دیگری معتقد است در این مجموعه همیشه همین‌طور بوده. فرد دیگری می‌گوید تا مدیریت فشار نیاورد، کارها پیش نمی‌رود. بعضی‌ها هم این شیوه را نشانه توانایی سازمان در مدیریت بحران می‌دانند.

ممکن است هرکدام از این توضیحات بخشی از واقعیت را بیان کنند؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی پاسخ نمی‌دهد که چرا سازمان نتوانسته مسئله را پیش از تبدیل شدن به بحران مدیریت کند.

در تجربه من، این وضعیت معمولاً فقط یک علت ندارد.

گاهی مدیران در تعریف مسئولیت، تصمیم‌گیری و پیگیری ضعیف‌اند. گاهی ساختار سازمانی و فرآیندها اجازه نمی‌دهند کارها به‌موقع پیش بروند. گاهی هم انجام ندادن کار آن‌قدر تکرار شده که دیگر رفتار غیرعادی محسوب نمی‌شود.

و شاید دشوارترین بخش ماجرا همین باشد:

وقتی یک روش ناکارآمد به فرهنگ سازمان تبدیل شود، دیگر همه آن را به چشم یک مشکل نمی‌بینند.

وقتی بحران به بخشی از روش انجام کار تبدیل می‌شود

مدیریت بحران یکی از توانایی‌های ضروری هر سازمان است. هیچ مجموعه‌ای نمی‌تواند ادعا کند که هرگز با اتفاق غیرمنتظره، خرابی تجهیزات، اختلال در تأمین یا شرایط پیش‌بینی‌نشده مواجه نخواهد شد.

در چنین شرایطی، سرعت تصمیم‌گیری، هماهنگی افراد و توان مدیریت فشار اهمیت زیادی دارد.

اما میان سازمانی که در بحران عملکرد خوبی دارد و سازمانی که برای انجام کارهای عادی به بحران نیاز دارد، تفاوت بزرگی وجود دارد.

در حالت اول، بحران یک وضعیت استثنایی است که سازمان برای مواجهه با آن آمادگی دارد.

در حالت دوم، بحران عملاً به محرک انجام کار تبدیل شده است.

مثلاً ممکن است نیاز به یک قطعه یدکی از مدت‌ها قبل مشخص باشد، اما خرید آن تا زمانی که تجهیز در آستانه توقف قرار نگیرد، جدی گرفته نشود.

یا اشکالی در فرآیند تولید بارها گزارش شود، اما تا وقتی باعث افت محسوس تولید یا افزایش ضایعات نشده، برای رفع آن تصمیم مشخصی گرفته نشود.

این مثال‌ها فقط به کارخانه‌ها محدود نیستند.

در شرکت‌های خدماتی، واحدهای اداری و مجموعه‌های بازرگانی هم می‌توان الگوهای مشابهی دید؛ از تمدید دیرهنگام قراردادها گرفته تا رسیدگی به مطالبات، پاسخ‌گویی به مشتری یا اصلاح یک فرآیند معیوب.

البته هر تأخیری نشانه ضعف مدیریت نیست. گاهی محدودیت نقدینگی، کمبود قطعه، شرایط بازار یا اولویت‌های مهم‌تر، تصمیم به تعویق انداختن یک کار را توجیه می‌کند.

تفاوت در این است که تعویق آگاهانه و مدیریت‌شده، با رها کردن کار تا زمان بروز بحران یکسان نیست.

در تعویق مدیریت‌شده، مسئول کار مشخص است، ریسک شناخته شده و زمان بازنگری تعیین شده است. در حالت دوم، معمولاً هیچ‌کس نمی‌داند چه زمانی باید دوباره سراغ موضوع رفت.

چرا بعضی کارها بدون فشار پیش نمی‌روند؟

به نظرم برای پاسخ به این سؤال، قبل از بررسی رفتار کارکنان باید سراغ شیوه مدیریت برویم.

در بعضی مجموعه‌ها، مدیران زمانی وارد موضوع می‌شوند که مشکلی به مرحله بحرانی رسیده باشد. تا قبل از آن، نه وضعیت کار را به‌طور منظم بررسی می‌کنند و نه از افراد خروجی مشخصی می‌خواهند. برای بررسی بُعد انسانی تفویض و پیگیری نیز می‌توان یادداشت «مدیریت آدم‌ها بیشتر از تقسیم کار، شناخت الگوی عملکرد آن‌هاست» را خواند.

ممکن است مدیری از نظر فنی بسیار باتجربه باشد، اما در مدیریت افراد، تعیین اولویت، تفویض مسئولیت یا پیگیری تصمیم‌ها ضعف داشته باشد.

این تفاوت مهمی است که گاهی در انتصاب مدیران نادیده گرفته می‌شود.

فردی که سال‌ها در یک حوزه تخصصی موفق بوده، الزاماً توان مدیریت یک واحد یا تیم را ندارد. مدیریت علاوه بر دانش فنی، به تصمیم‌گیری، ارتباط مؤثر، برنامه‌ریزی، حل تعارض و توان ایجاد پاسخ‌گویی نیاز دارد.

در ادبیات مدیریت، یکی از مفاهیم نزدیک به این وضعیت «رهبری منفعل» یا Laissez-faire Leadership است.

مدیر منفعل معمولاً در زمان لازم تصمیم نمی‌گیرد، بازخورد نمی‌دهد یا از ورود به مسائل مدیریتی اجتناب می‌کند.

البته نباید رهبری منفعل را با اختیار دادن به کارکنان اشتباه گرفت.

مدیری که به تیم باتجربه خود اختیار می‌دهد، همچنان اهداف، حدود اختیارات و معیارهای عملکرد را مشخص می‌کند و در زمان لازم پاسخ‌گوست.

اما مدیری که کارها را رها می‌کند و تنها هنگام بروز مشکل وارد عمل می‌شود، در عمل بخشی از مسئولیت مدیریتی خود را انجام نداده است.

نتیجه این وضعیت می‌تواند قابل پیش‌بینی باشد: کارکنان به‌تدریج یاد می‌گیرند که پیگیری کارها ضرورتی دائمی نیست و تنها وقتی موضوع اهمیت پیدا می‌کند که مدیر فشار وارد کند.

بااین‌حال، همه ضعف‌های عملکردی را نمی‌توان به مدیر مستقیم نسبت داد. گاهی مدیر میانی خودش در ساختاری گرفتار شده که اختیار کافی برای تصمیم‌گیری ندارد یا برای هر اقدام باید منتظر تأیید چند سطح بالاتر بماند.

اینجاست که موضوع از ضعف فردی مدیر فراتر می‌رود.

ساختار سازمانی چگونه می‌تواند به کم‌کاری کمک کند؟

گاهی در یک سازمان، افراد زیادی مشغول فعالیت‌اند، اما مسئولیت نهایی کارها روشن نیست. این مسئله با موضوع یادداشت «وقتی کارها به آدم‌ها وابسته می‌شوند، نه به سیستم‌ها» نیز ارتباط دارد؛ جایی که وابستگی اجرای کار به افراد، جایگزین سازوکارهای روشن سازمانی می‌شود.

هر واحد بخشی از کار را انجام می‌دهد و ادامه آن را به واحد دیگری ارجاع می‌دهد. وقتی نتیجه حاصل نمی‌شود، هرکس می‌تواند توضیح دهد که چرا مسئول مستقیم مشکل نبوده است.

واحد خرید می‌گوید درخواست دیر ارسال شده است. واحد فنی معتقد است مشخصات به‌موقع تأیید نشده‌اند. واحد مالی از محدودیت منابع صحبت می‌کند و واحد بهره‌برداری می‌گوید موضوع را قبلاً اعلام کرده است.

ممکن است تمام این توضیحات درست باشند.

اما مسئله همچنان باقی است: کار انجام نشده است.

در چنین شرایطی، پیدا کردن مقصر الزاماً به حل مسئله کمک نمی‌کند. باید بررسی کنیم فرآیند از ابتدا چگونه طراحی شده، مسئول نتیجه نهایی چه کسی بوده و در چه مرحله‌ای کار متوقف شده است.

یکی از مشکلات رایج، تفاوت میان مسئولیت و اختیار است.

از فرد انتظار داریم نتیجه مشخصی ایجاد کند، اما اختیار لازم برای تصمیم‌گیری، استفاده از منابع یا هماهنگی با سایر واحدها را در اختیارش قرار نمی‌دهیم.

در مقابل، گاهی اختیار وجود دارد، اما مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی متناسب با آن تعریف نشده است.

هر دو وضعیت می‌توانند عملکرد سازمان را مختل کنند.

در چنین محیطی، کارکنان ممکن است به‌تدریج یاد بگیرند که امن‌ترین رفتار، انجام دادن حداقل وظایف تعریف‌شده و پرهیز از ورود به مسائل خارج از محدوده مستقیم مسئولیت است.

این رفتار همیشه از بی‌انگیزگی ناشی نمی‌شود. گاهی نتیجه تجربه‌های قبلی افراد از تصمیم‌گیری، برخورد مدیران یا نبود حمایت سازمان است.

وقتی انجام ندادن کار عادی می‌شود

به نظرم یکی از مهم‌ترین اتفاقاتی که در سازمان‌های کم‌بازده رخ می‌دهد، تغییر تدریجی معیارهای رفتاری است. این الگو را از زاویه یادگیری رفتارهای سازمانی در یادداشت «کارمند جدید فقط کارش را یاد نمی‌گیرد؛ مرزهای ما را هم یاد می‌گیرد» نیز بررسی کرده‌ام.

در ابتدا ممکن است انجام نشدن یک کار غیرعادی باشد.

برای آن توضیح خواسته می‌شود، تأخیر بررسی می‌شود و افراد تلاش می‌کنند مسئله تکرار نشود.

اما اگر همان اتفاق بارها رخ دهد و واکنش مؤثری به دنبال نداشته باشد، حساسیت سازمان نسبت به آن کاهش پیدا می‌کند.

کاری که قبلاً باید در دو روز انجام می‌شد، حالا یک هفته طول می‌کشد و کسی تعجب نمی‌کند.

موضوعی که قبلاً نیازمند گزارش و پیگیری بود، حالا تا زمان بروز مشکل جدی نادیده گرفته می‌شود.

در نهایت ممکن است افراد جدیدی که وارد مجموعه می‌شوند نیز همین شیوه را یاد بگیرند؛ نه به این دلیل که کسی رسماً آن را آموزش داده، بلکه چون رفتار واقعی سازمان را مشاهده می‌کنند.

در ادبیات سازمانی، مفهوم «عادی‌سازی انحراف» یا Normalization of Deviance به این موضوع نزدیک است.

این مفهوم با پژوهش‌های دایان وان درباره فاجعه شاتل چلنجر شناخته می‌شود و توضیح می‌دهد چگونه فاصله گرفتن از استانداردها ممکن است در اثر تکرار و نبود پیامد فوری، به‌تدریج پذیرفته شود.

البته این مفهوم در زمینه‌ای متفاوت و با پیامدهایی بسیار جدی بررسی شده است. منظور من این نیست که هر تأخیر اداری یا کم‌کاری سازمانی را می‌توان با آن حادثه مقایسه کرد.

اما سازوکار کلی آن برای فهم برخی رفتارهای سازمانی قابل توجه است: تکرار یک وضعیت نامطلوب، به‌ویژه وقتی هر بار به پیامد آشکار منجر نشود، می‌تواند حساسیت افراد را نسبت به آن کاهش دهد.

در این مرحله، مشکل فقط انجام نشدن یک کار نیست.

استاندارد ذهنی افراد درباره اینکه کار چگونه باید انجام شود تغییر کرده است.

توجیه‌هایی که به حفظ وضعیت موجود کمک می‌کنند

در محیط‌های کاری، کمتر پیش می‌آید که افراد صریحاً بگویند علاقه‌ای به انجام مسئولیت‌هایشان ندارند.

معمولاً برای تأخیرها و مشکلات توضیحاتی وجود دارد.

«اینجا همیشه همین‌طور بوده.»

«با این شرایط نمی‌شود بهتر کار کرد.»

«تا مدیرعامل دستور ندهد، کسی کاری انجام نمی‌دهد.»

«این موضوع به واحد ما مربوط نیست.»

«فعلاً کارهای مهم‌تری داریم.»

گاهی این توضیحات واقعاً به مشکلات موجود اشاره می‌کنند. نباید هر توضیحی را به‌سرعت بهانه تلقی کرد.

اما تفاوت مهمی میان شناخت یک مانع و پذیرفتن دائمی آن وجود دارد.

اگر فرد یا واحدی بارها یک مشکل را مطرح کند، اما هیچ اقدامی برای حل، ارجاع مؤثر یا کاهش اثر آن انجام ندهد، توضیح اولیه ممکن است به‌تدریج به توجیهی برای ادامه وضعیت تبدیل شود.

این اتفاق فقط در سطح کارکنان رخ نمی‌دهد.

مدیران هم ممکن است به شرایط موجود عادت کنند و برای عملکرد ضعیف واحد خود توضیحاتی پیدا کنند که بخشی از واقعیت را بیان می‌کند، اما مسئولیت مدیریتی آن‌ها را نادیده می‌گیرد.

در چنین شرایطی، گاهی مسئله اصلی دیگر کمبود اطلاعات نیست. افراد می‌دانند چه مشکلاتی وجود دارد، اما سازمان توان تبدیل این شناخت به اقدام مؤثر را ندارد.

آیا کارکنان واقعاً نمی‌خواهند کار کنند؟

در برخورد با عملکرد ضعیف کارکنان، یکی از اشتباهات این است که همه افراد را با یک معیار قضاوت کنیم.

من در محیط‌های کاری با افراد بسیار متفاوتی روبه‌رو شده‌ام؛ کسانی که بدون پیگیری مداوم، مسئولیت کار را می‌پذیرند و تا رسیدن به نتیجه پیش می‌روند، و افرادی که برای انجام ساده‌ترین وظایف هم به یادآوری و پیگیری نیاز دارند.

اما میان این دو گروه، وضعیت‌های دیگری هم وجود دارد.

فردی ممکن است دانش یا مهارت لازم را نداشته باشد.

فرد دیگری ممکن است توانایی انجام کار را داشته باشد، اما اختیار تصمیم‌گیری نداشته باشد.

ممکن است کسی بارها برای حل مسئله تلاش کرده، اما با بی‌توجهی یا مخالفت غیرمنطقی روبه‌رو شده باشد.

و البته ممکن است فردی هم با وجود داشتن توانایی، ابزار و اختیار کافی، مسئولیت خود را انجام ندهد.

این وضعیت‌ها از بیرون گاهی شبیه یکدیگر دیده می‌شوند، اما راه‌حل یکسانی ندارند.

در روان‌شناسی، مفهوم «درماندگی آموخته‌شده» یا Learned Helplessness توضیح می‌دهد که تجربه مکرر نداشتن کنترل بر پیامدها چگونه می‌تواند به کاهش تلاش و ابتکار عمل منجر شود.

این مفهوم می‌تواند برای فهم رفتار برخی کارکنان مفید باشد، اما نباید آن را بدون بررسی شرایط و شواهد به افراد نسبت داد.

به نظرم مدیر قبل از قضاوت درباره انگیزه یک کارمند باید بداند او دقیقاً چه مسئولیتی دارد، آیا برای انجام آن آموزش دیده، ابزار و اختیار کافی دارد و در برابر تلاش‌های قبلی خود چه بازخوردی دریافت کرده است.

بعد از روشن شدن این موارد است که می‌توان درباره کیفیت عملکرد و مسئولیت‌پذیری فرد قضاوت دقیق‌تری داشت.

وقتی سازمان فقط در شرایط اضطراری خوب کار می‌کند

یکی از تناقض‌های جالب در بعضی مجموعه‌ها این است که هنگام بحران، توانایی‌هایی از افراد و سازمان دیده می‌شود که در شرایط عادی کمتر به چشم می‌آید.

تصمیم‌هایی که هفته‌ها عقب افتاده بودند، در چند ساعت گرفته می‌شوند.

هماهنگی‌هایی که قبلاً دشوار به نظر می‌رسیدند، ناگهان امکان‌پذیر می‌شوند.

افراد از واحدهای مختلف کنار هم قرار می‌گیرند و برای رسیدن به یک نتیجه مشترک تلاش می‌کنند.

این وضعیت یک سؤال مهم ایجاد می‌کند:

اگر سازمان توان چنین هماهنگی و تصمیم‌گیری‌ای را دارد، چرا بخشی از این توانایی در شرایط عادی به کار گرفته نمی‌شود؟

پاسخ همیشه ساده نیست.

در بحران، اولویت‌ها محدودتر و روشن‌تر می‌شوند. مدیران ارشد توجه بیشتری به موضوع نشان می‌دهند، بعضی محدودیت‌های اداری موقتاً کنار می‌روند و افراد برای حل مسئله مشخصی هماهنگ می‌شوند.

اما نمی‌توان انتظار داشت سازمان همیشه با همین فشار کار کند.

اداره دائمی مجموعه در شرایط اضطراری، علاوه بر افزایش هزینه‌ها و فرسودگی کارکنان، می‌تواند کیفیت تصمیم‌گیری را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

در محیط‌های صنعتی، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تصمیم‌های عجولانه و فشار برای راه‌اندازی سریع تجهیزات نباید جای بررسی‌های فنی و الزامات ایمنی را بگیرد.

توان مدیریت بحران ارزشمند است، اما نباید جایگزین توان برنامه‌ریزی و پیشگیری شود.

آیا سازمان‌ها ناخواسته رفتار بحران‌محور را تشویق می‌کنند؟

موضوع دیگری که ارزش بررسی دارد، نحوه دیده شدن عملکرد افراد است.

فرض کنیم یک مدیر یا کارشناس با برنامه‌ریزی مناسب، از بروز یک مشکل جدی جلوگیری کرده است.

ممکن است نتیجه کار او چندان به چشم نیاید؛ زیرا اتفاق خاصی رخ نداده است.

در مقابل، وقتی مشکلی به بحران تبدیل می‌شود، فردی که در آخرین لحظه برای حل آن تلاش می‌کند، معمولاً بیشتر دیده می‌شود.

این موضوع به معنای کم‌ارزش بودن تلاش افراد در شرایط اضطراری نیست. بسیاری از آن‌ها واقعاً در شرایط دشوار مسئولیت بزرگی بر عهده می‌گیرند.

اما اگر سازمان فقط حل بحران را ببیند و برای پیشگیری از آن ارزشی قائل نباشد، ممکن است ناخواسته رفتارهای واکنشی را تقویت کند.

به‌خصوص اگر هیچ‌وقت بررسی نشود که بحران چگونه شکل گرفته و آیا امکان پیشگیری از آن وجود داشته است.

در چنین شرایطی، کسی که مسئله را پیش از بحرانی شدن حل کرده، ممکن است کمتر از کسی مورد توجه قرار بگیرد که همان مسئله را پس از ایجاد خسارت برطرف کرده است.

برای اصلاح این وضعیت، فقط تشویق افراد پرتلاش کافی نیست. باید معیارهای ارزیابی عملکرد نیز بازنگری شوند.

پیشگیری، انجام به‌موقع تعهدات، کاهش توقف‌های قابل اجتناب و رفع علت‌های تکرارشونده باید در کنار توان واکنش به بحران دیده شوند.

چرا تغییر این فرهنگ دشوار است؟

وقتی یک رفتار برای مدت طولانی در سازمان تکرار می‌شود، اصلاح آن صرفاً با صدور دستور امکان‌پذیر نیست.

ممکن است مدیر جدیدی وارد مجموعه شود و از همان روز اول بخواهد همه کارها طبق برنامه پیش بروند.

جلسه برگزار کند، مسئولیت‌ها را مشخص کند و از کارکنان بخواهد عملکرد متفاوتی داشته باشند.

اما اگر کارکنان در تجربه‌های قبلی خود بارها دیده باشند که تصمیم‌ها پس از مدتی فراموش می‌شوند، احتمال دارد منتظر بمانند تا مشخص شود این بار هم موضوع جدی است یا نه.

این واکنش لزوماً نشانه مخالفت با تغییر نیست.

گاهی افراد می‌خواهند ببینند آیا مدیریت جدید واقعاً به تصمیم‌های خود پایبند می‌ماند، موانع را برطرف می‌کند و در ارزیابی عملکرد ثبات دارد یا خیر.

از طرف دیگر، تغییر یک رویه تثبیت‌شده ممکن است با مقاومت کسانی مواجه شود که از وضعیت قبلی سود می‌بردند یا با آن احساس راحتی بیشتری داشتند.

به همین دلیل، اصلاح عملکرد سازمانی به زمان، استمرار و تصمیم‌های قابل مشاهده نیاز دارد.

مدیر نمی‌تواند از کارکنان انتظار مسئولیت‌پذیری داشته باشد، اما خودش در تصمیم‌گیری، پیگیری و عمل به تعهداتش بی‌ثبات باشد.

همچنین نمی‌تواند از افراد بخواهد کارها را به‌موقع انجام دهند، اما اختیار و منابع لازم را فراهم نکند.

فرهنگ سازمانی فقط با آنچه مدیران می‌گویند شکل نمی‌گیرد؛ رفتارهایی که پیگیری، تحمل یا تشویق می‌کنند نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند.

از کجا باید اصلاح را شروع کرد؟

به نظرم پیش از اجرای برنامه‌های گسترده تحول سازمانی، باید چند مسئله ساده اما اساسی را روشن کنیم.

اول اینکه هر واحد دقیقاً چه خروجی‌هایی باید ایجاد کند.

در بعضی مجموعه‌ها، شرح وظایف وجود دارد، اما معیار مشخصی برای ارزیابی نتیجه کار تعریف نشده است.

دوم اینکه مسئولیت هر فعالیت و اختیار لازم برای انجام آن روشن باشد.

اگر کاری میان چند واحد مشترک است، باید مشخص شود چه کسی مسئول هماهنگی و رسیدن به نتیجه نهایی است.

سوم اینکه پیگیری کارها از حالت شخصی و موردی خارج شود.

قرار نیست مدیر برای هر فعالیت کوچک چند بار تماس بگیرد یا شخصاً همه موضوعات را دنبال کند. سازمان به روشی نیاز دارد که وضعیت کارها، موانع، موعدها و مسئولیت‌ها در آن قابل مشاهده باشد.

چهارم اینکه تفاوت میان عملکرد خوب و ضعیف در ارزیابی‌ها مشخص شود.

وقتی افراد مسئولیت‌پذیر و افراد کم‌کار در عمل با بازخورد مشابهی روبه‌رو می‌شوند، انتظار حفظ انگیزه و کیفیت عملکرد دشوار خواهد بود.

و پنجم اینکه پس از هر بحران، فقط به رفع مشکل اکتفا نکنیم.

باید بررسی شود چه نشانه‌هایی پیش از بحران وجود داشته، چرا به آن‌ها توجه نشده و چه تغییری لازم است تا احتمال تکرار مسئله کاهش پیدا کند.

در این میان، نباید فراموش کنیم که هدف از ایجاد پاسخ‌گویی، ساختن محیطی مبتنی بر ترس و سرزنش نیست.

اگر کارکنان از گزارش اشتباه، اعلام مشکل یا مطرح کردن ریسک بترسند، ممکن است مسائل را پنهان کنند و سازمان دیرتر از قبل متوجه خطر شود.

پاسخ‌گویی مؤثر باید با شفافیت، اختیار متناسب، امکان گزارش مشکلات و برخورد منصفانه همراه باشد.

چند سؤال برای ارزیابی وضعیت سازمان

اگر بخواهیم بدون قضاوت عجولانه، میزان وابستگی یک مجموعه به مدیریت بحران را بررسی کنیم، می‌توانیم از چند سؤال شروع کنیم:

  • چه تعداد از کارهای مهم، تنها پس از پیگیری مکرر یا ورود مدیران ارشد انجام می‌شوند؟
  • آیا مشکلات تکرارشونده شناسایی و برای رفع علت اصلی آن‌ها اقدام می‌شود؟
  • آیا مسئول و موعد انجام فعالیت‌ها مشخص است؟
  • آیا مدیران پیش از بحرانی شدن مسائل از وضعیت آن‌ها اطلاع دارند؟
  • آیا کارکنان می‌توانند مشکلات را بدون ترس از برخورد نامناسب گزارش کنند؟
  • آیا برای پیشگیری از توقف‌ها و اختلال‌ها، همان‌قدر ارزش قائل هستیم که برای رفع آن‌ها در شرایط اضطراری؟
  • آیا پس از رفع بحران، فرآیندها اصلاح می‌شوند یا همه چیز به روال قبلی برمی‌گردد؟

پاسخ این پرسش‌ها می‌تواند نشان دهد مسئله بیشتر به ضعف مدیران مربوط است، از ساختار سازمان ناشی می‌شود یا به‌مرور به بخشی از فرهنگ کاری مجموعه تبدیل شده است.

در بسیاری از سازمان‌ها، احتمالاً ترکیبی از این عوامل وجود دارد.

مسیر مطالعه مجموعه «مدیریت واکنشی و عملکرد سازمانی»

برای بررسی نقش مدیران در این چرخه، مقاله وقتی مدیر مدیریت نمی‌کند را بخوانید. در ادامه، چگونه انجام ندادن کار عادی می‌شود به شکل‌گیری هنجارهای ناکارآمد می‌پردازد و چرا کارکنان به‌مرور منفعل می‌شوند پیامدهای آن را برای ابتکار عمل کارکنان بررسی می‌کند. برای راهکارهای اجرایی نیز به از مدیریت بحران تا مدیریت پیشگیرانه مراجعه کنید.

جمع‌بندی؛ سازمان نباید برای انجام کارهای عادی منتظر بحران بماند

در تجربه‌های کاری من، یکی از دشوارترین مسائل مدیریتی، مواجهه با سازمانی است که به شیوه ناکارآمد خود عادت کرده است.

در چنین مجموعه‌ای، همیشه با مخالفت آشکار یا بی‌مسئولیتی عمدی روبه‌رو نیستیم.

گاهی افراد واقعاً تصور می‌کنند روش درست انجام کار همین است.

کار باید چند بار پیگیری شود. تصمیم باید به مدیر بالاتر برسد. موضوع باید فوریت پیدا کند. و تا زمانی که مسئله جدی نشده، ضرورتی برای اقدام وجود ندارد.

اما اینکه یک روش برای مدت طولانی تکرار شده، به معنای درست بودن آن نیست.

سازمانی که فقط در شرایط بحرانی می‌تواند هماهنگ و سریع عمل کند، بخشی از توان مدیریتی خود را هنوز در فعالیت‌های روزمره به کار نگرفته است.

برای اصلاح چنین وضعیتی، نه می‌توان تمام مسئولیت را متوجه کارکنان دانست و نه با تغییر چند مدیر انتظار تحول فوری داشت.

باید هم‌زمان به کیفیت مدیریت، ساختار تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری افراد و رفتارهایی که در سازمان عادی شده‌اند توجه کرد.

به نظرم یکی از نشانه‌های بلوغ مدیریتی این است که سازمان بتواند کارهای ضروری را پیش از تبدیل شدن به بحران انجام دهد؛ بدون اینکه برای هر تصمیم به فشار، دستور مستقیم یا دخالت مدیران ارشد نیاز داشته باشد.

مدیریت خوب فقط توان حل بحران نیست؛ توان جلوگیری از تبدیل مسائل قابل مدیریت به بحران هم هست.

و شاید سؤال مهمی که هر مدیر باید گاهی از خودش بپرسد این باشد:

اگر از فردا هیچ بحران فوری‌ای در مجموعه ما وجود نداشته باشد، آیا کارهای مهم همچنان به‌موقع انجام خواهند شد؟

مطالعه مرتبط و مسیر تکمیل این مجموعه

این یادداشت، نقطه شروع مجموعه‌ای درباره مدیریت واکنشی و شکل‌گیری بحران‌های قابل پیشگیری در سازمان‌هاست. در ادامه، موضوعات رهبری منفعل، پاسخ‌گویی و اختیار، عادی‌سازی انحراف، و طراحی سازوکارهای پیشگیری می‌توانند در نوشته‌های مستقل بررسی شوند.

برای مطالعه مطالب منتشرشده و مرتبط، به وقتی کارها به آدم‌ها وابسته می‌شوند، نه به سیستم‌ها و کارمند جدید فقط کارش را یاد نمی‌گیرد؛ مرزهای ما را هم یاد می‌گیرد مراجعه کنید.

برای بعد یا برای دیگران این نوشته را نگه دارید یا به اشتراک بگذارید